Veranderende wetgeving in 2026: wat betekent dat voor jongeren?

Gemeentelijke ondersteuning van jongeren hangt voor een groot deel af van wettelijke en financiële kaders. De Participatiewet (2015), de Wet inburgering (2021) en nu de Participatiewet in Balans en de Wet van school naar duurzaam werk (2026) bepalen hoe gemeenten jongeren kunnen begeleiden. Tegelijk moeten gemeenten keuzes maken tussen wat haalbaar en wenselijk is, terwijl oplopende kosten en personeelstekorten druk zetten op de uitvoering.

Participatiewet in Balans: van vangnet naar startvoorziening

De Participatiewet in Balans verandert de rol van de bijstand voor jongeren. Niet langer is het alleen een vangnet; het wordt een startvoorziening, gericht op groei en zelfstandige maatschappelijke deelname. Gemeenten kunnen jongeren ondersteunen bij persoonlijke ontwikkeling en rust bieden voor de volgende stap.

Benut de Handreiking Maatwerk Participatiewet om te zien hoe je de wet praktisch kunt inzetten voor jongeren in kwetsbare posities.

Wet van school naar duurzaam werk: begeleiding naar werk of onderwijs

Sinds 1 januari 2026 helpt de Wet van school naar duurzaam werk jongeren beter bij de overgang van onderwijs naar werk of vervolgopleiding. Niet alle jongeren vinden vanzelf een passende plek; extra begeleiding is nodig om werk te vinden én te behouden. De wet wijzigt de Participatiewet (artikel 7a) en geeft gemeenten de opdracht om samen met onderwijsinstellingen en het Doorstroompunt, jongeren te ondersteunen naar school, leerwerktrajecten of werk. Het doel is dat jongeren niet tussen wal en schip vallen.

Handige bronnen: zie de Handreiking implementatie wet- en regelgeving School naar Duurzaam Werk of kijk op de pagina van het Landelijk Ondersteuningsteam Regionale Arbeidsmarkt voor praktische tips.

Lessen voor het sociaal domein: blijf in gesprek

Blijf in gesprek met jongeren over hoe zij naar hun leven kijken. Houd oog voor individuele verschillen en zoek van daaruit naar passende ondersteuning. Dit kan formeel, maar ook informeel via het netwerk van jongeren of lokale gemeenschappen.

Tools en praktijkvoorbeelden

• Gemeente Nieuwegein - Aanpak Nypels
  De gemeente Nieuwegein startte in 2017 met de integrale Aanpak Nypels. Samen met partners uit het zorg- en veiligheidsdomein werken zij aan het versterken van leefbaarheid en veiligheid om zo samen met bewoners ondermijnende criminaliteit tegen te gaan. Wat de aanpak kenmerkt is het in gesprek gaan met alle bewoners en dus ook veel jongeren. De Aanpak Nypels daagt zichzelf en samenwerkingspartners uit om de eigen referentiekaders los te laten en zonder vooraf opgelegd doel met bewoners − veelal jongeren − in gesprek te gaan. Centraal staat de vraag: Wat kun je? En niet: wat kun je niet? Dit helpt om het ‘Anders te doen op het Nypelplantsoen’: bewoners ondersteunen vanuit talenten en niet vanuit problemen, én werken vanuit casuïstiek en niet vanuit beleid om tot verbetering te komen. Lees hier een interview met onder andere projectleider Nynke Joustra.
• Rotterdamse Douwers
  De Rotterdamse Douwers werken naast jongeren om hen te ondersteunen bij het ontdekken en ontwikkelen van hun passies en talenten. Samen denken ze buiten de kaders van het huidige systeem van muren, kastjes en loketten.
• Divosa Werkwijzer Jongeren
  In 2017 publiceerde Divosa de Werkwijzer Jongeren. Hoewel de context sindsdien veranderd is, biedt deze nog steeds waardevolle handvatten voor het ondersteunen van jongeren in het sociaal domein.

Lessen voor het sociaal domein: integraal werken, NEET-jongeren bereiken, statushouders ondersteunen

• Zet in op een integrale aanpak

Ondersteuning van jongeren werkt het beste wanneer verschillende leefgebieden tegelijk worden meegenomen. Voorbeelden zijn specialistische jongerenteams of een jongerenloket. In Den Haag werkt Jongerenpunt070 vanuit een integrale benadering: vragen over werk, inkomen, scholing en persoonlijke omstandigheden worden samen opgepakt, met nadruk op coaching en perspectief.

• Focus op jongeren zonder werk, opleiding of bijstand (NEET)

Een deel van deze groep, internationaal bekend als NEET (Not in Education, Employment, or Training), wordt door ouders ondersteund en doet geen beroep op de bijstand, terwijl ze geen betaalde arbeid verrichten. Deze jongeren hebben een hoger risico op sociaal isolement of armoede. Samenwerking met scholen en de arbeidsmarkt is cruciaal, bijvoorbeeld via de Wet van school naar duurzaam werk, om jongeren te begeleiden bij de overgang van onderwijs naar werk en maatschappelijke uitval te voorkomen.

• Let op jonge statushouders

Zorg dat ondersteuning vanuit verschillende wetten op elkaar aansluit. Zo voorkom je dat jongeren tussen wal en schip vallen, bijvoorbeeld bij de overgang van school naar werk of van inburgering naar werk.

Tools en praktijkvoorbeelden

• De handreiking ‘Van school naar duurzaam werk’ biedt gemeenten heldere uitleg van de nieuwe wetgeving, procesbeschrijvingen en inspirerende voorbeelden uit de praktijk.
• Stroomopwaarts vertelt over hun directe en persoonlijke aanpak in de begeleiding van jongeren in combinatie met een forse investering in het netwerk in het onderwijs, bedrijfsleven en hulpverlening. Deze heeft geleid tot een lage instroom van jongeren in de bijstand.
• In Leeuwarden-Oost heeft een succesvolle pilot met lifecoaches geleid tot een structurele aanpak voor jongeren met complexe problemen op meerdere leefgebieden, zoals schulden, schooluitval en mentale gezondheid.
• In Tilburg is er de wens om vanuit leerplicht en inburgering gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen en te kijken naar een passend inburgeringstraject voor jongeren.
• Het doorstroompunt Zuid-Kennemerland en IJmond experimenteert met een inburgeringsklas voor jongeren, om te zorgen dat ze niet tussen wal en schip vallen zodra ze inburgeringsplichtig worden.
• Onder het motto ‘Eerst geloven, dan zien’, zette Noordwestgroep de afgelopen zes jaar in op de ondersteuning van jongeren bij de overstap van onderwijs naar werk. Inmiddels is 16% van de mensen in dienst bij NWG in de leeftijd van 18-27 jaar. NWG heeft contacten met scholen in de regio, biedt stageplekken en neemt ook veel jongeren in dienst. Ze zetten ook in op de ontwikkeling van jongeren door regelmatig met ze in gesprek te gaan. Bijvoorbeeld door het organiseren van jongerenbijeenkomsten en de recente start van Talentlab. Deze aanpak draagt bij aan de ontwikkeling van Noordwestgroep naar een toekomstbestendig werkontwikkelbedrijf.

Meer cijfers en onderzoek?

• Wil je weten wat het aandeel werkzoekende jongeren in jouw gemeente is? Dit vind je op Staat-van-de-jeugd.nl.
• Aandeel jongeren in de bijstand in jouw gemeente vindt je in de cijfers van de Divosa Benchmark Werk & Inkomen.
• In 2019 publiceerde Divosa samen met Verwey-Jonker en de Vrije Universiteit een onderzoekscahier. Een digitaal overzicht van relevante onderzoeken naar arbeidsparticipatie van jongeren met een beperking.

Op de Divosa Kennisbundel Werk en Inkomen vind je rapportages en handreikingen over jongeren en werk. Bijvoorbeeld:

• Kwetsbare jongeren en een plan voor arbeidstoeleiding
• Werkbeleving en functioneren van jonge werknemers met een arbeidsbeperking
• Belangrijke lessen voor de ondersteuning van jongeren in hun stappen naar werk.

Lessen voor het sociaal domein: luisteren, faciliteren en leren van voorbeelden

Er is maatschappelijk steeds meer aandacht voor mentale gezondheid, en het taboe om hierover te praten neemt af. Met deze verschuiving verandert ook het vocabulaire om te praten over mentale gezondheid. Jongeren zijn hier mee opgegroeid en geven hier betekenis aan in hun eigen leven. Het is belangrijk om in gesprek te blijven met jongeren over wat zij precies verstaan onder begrippen zoals stress of triggers, zodat hun achterliggende behoeften zichtbaar worden.

Adviezen voor gemeenten

In Sprank spreekt Loes Keijsers, hoogleraar pedagogiek aan de Erasmus Universiteit, over mentale gezondheid bij jongeren. Een paar adviezen voor gemeenten:

• Creëer laagdrempelige plekken waar jongeren in gesprek kunnen met elkaar en met getrainde vrijwilligers over hun mentale welzijn.
• Houd het informele circuit in stand, zoals lokale netwerken en gemeenschappen.
• Leer van elkaar: handreikingen, voorbeelden en stappenplannen zijn beschikbaar op Mind Us.

Tools en praktijkvoorbeelden

Jonge statushouders verdienen speciale aandacht: onderzoek van WODC laat zien dat Syrische Nederlanders zich ruim twee keer zo vaak psychisch ongezond voelen als de algemene bevolking, en dat hun mentale gezondheid na verloop van tijd verslechtert. 

• De folder van Pharos ‘Wat is stress en wat kun je doen?’ biedt een laagdrempelige introductie.
• Op de website van Divosa vind je handreikingen, tools, voorbeelden en onderzoek over gezondheid, inburgering en werk.

Daarnaast zijn er verschillende voorbeelden voor begeleiding richting werk voor jongeren met een psychische kwetsbaarheid:

• Webinar ‘Jongeren & Mentale gezondheid’ (2024): inzet van IPS-trajecten en overzicht van mentale gezondheid en jeugdwerkloosheid.
• Enik Recovery College: peer-supported leeromgeving en ontmoetingsplek voor jongeren met ervaring in psychische kwetsbaarheid of verslaving, gericht op herstel.
• Sterk met Werk-traject: begeleiden jongeren die niet in aanmerking komen voor IPS-trajecten naar werk of scholing. Sluit aan bij de Wet van school naar duurzaam werk en helpt uitval en langdurige inactiviteit voorkomen.

Extra bron: de Kennisbank Aan het Werk biedt informatie, methodieken en onderzoek over toeleiding naar werk en behoud van werk voor jongeren met een psychische kwetsbaarheid.

Lessen voor het sociaal domein: focus op vaardigheden

Niet alle jongeren kunnen een startkwalificatie behalen. Daarom is het belangrijk om niet alleen op diploma’s te focussen, maar ook op vaardigheden. Deze jongeren verdienen ondersteuning op weg naar een duurzame plek op de arbeidsmarkt.

Tools en praktijkvoorbeelden

• Jongeren en inburgering: onderwijs voorop
  Voor jonge nieuwkomers is een Nederlands diploma de beste start op de arbeidsmarkt. Deze publicatie laat verschillende routes zien, via regulier onderwijs of leerroutes in de inburgering. Acht gemeenten delen hun ervaringen om jongeren het beste toekomstperspectief te bieden.
• Ede - Programma On Track
  Jonge statushouders die zijn gestopt met onderwijs werken 28 uur per week bij re-integratiebedrijf Road2Work en volgen één middag taalles. Zo combineren ze werk, taal en inburgering.
• Van vso-pro naar werk
  Dit document, ontwikkeld vanuit het Programma Simpel Switchen, biedt professionals een werkwijze om jongeren van vso/pro naar de volgende stap te begeleiden. Extra ondersteuning is cruciaal voor jongeren met een arbeidsbeperking.
• Leerwerktrajecten Z-route
  Achterhoek is gestart met leerwerktrajecten voor jongeren in de Z-route.
• Orionis Walcheren - Wonen en Werken
  Jongeren met een grote afstand tot de arbeidsmarkt zetten hun competenties in voor de wijk, samen met woningbouwverenigingen.
• Paspoort voor Succes & Mijn Overstap
  Deze instrumenten ondersteunen gemeenten bij een warme, doorlopende overstap van onderwijs naar werk. Jongeren behouden de regie over hun gegevens en proces (AVG-proof). Deze documenten geven direct invulling aan de nieuwe wettelijke samenwerking tussen onderwijs en gemeenten. Sterke regionale samenwerking tussen onderwijs, gemeenten en partners zorgt voor één doorgaande lijn. Ontwikkeld door regio IJssel-Vecht, in samenwerking met onderwijs, UWV en werkgevers.
• Arnhem - Pedagogische wijk
  Scholen, straatcoaches, jongerenwerkers, wijkteams en politie werken in Arnhem nauw samen om een pedagogische wijk te realiseren.

Lessen voor het sociaal domein: preventief ondersteunen

Gemeenten kunnen jongeren preventief ondersteunen om (dreigende) dakloosheid te voorkomen of te beëindigen. De Divosa Handreiking Maatwerk Participatiewet jongeren in een kwetsbare positie biedt inzicht in de wettelijke maatwerkmogelijkheden.

Hoewel de mogelijkheden om woningen te realiseren binnen het sociaal domein beperkt zijn, kunnen gemeenten in samenwerking met partners projecten ontwikkelen die huisvesting combineren met bredere ondersteuning.

Praktijkvoorbeeld

Kamer-Raad (Twente)
Een woon-, werk- en leerhuis voor studenten en leerlingen, ontstaan uit samenwerking tussen Humanitas Onder Dak, ROC van Twente, Jarabee en gemeente Enschede.
Het doel: Twentse jongeren in een kwetsbare positie een stabiele en veilige omgeving bieden om hun startkwalificatie te behalen.

Lessen voor het sociaal domein: jongeren en financiële zelfredzaamheid

• Jongerenwerk structureel inzetten
  Onderzoek van de Hogeschool van Amsterdam laat zien dat jongerenwerkers jongeren vaak eerder bereiken en zo een sleutelrol spelen bij het voorkomen en bespreekbaar maken van armoede en schulden. Het advies: maak jongerenwerk structureel onderdeel van de armoede- en schuldenaanpak.
• Financiële educatie op school
  Vanaf 2028 wordt financiële educatie een vast onderdeel van het curriculum op basis- en middelbare scholen. Gemeenten kunnen scholen wijzen op subsidies voor financiële educatie (geldlessen.nl), en zo bijdragen aan vroegtijdige financiële bewustwording.
   

Tools en praktijkvoorbeelden

• Programma Preventie van geldzorgen
  Divosa werkt samen met Humanitas, NCJ, Pharos, Stichting Expertisecentrum Sterk uit Armoede en Sociaal Werk Nederland om op honderd locaties netwerken te versterken die het gesprek over geld stimuleren, zorgen erkennen en snelle hulp bieden.
• Specifieke groepen jongeren
  • AMV’s (alleenstaande minderjarige vluchtelingen): overgang naar 18 jaar vraagt extra begeleiding. Handreiking van VNG en Nidos en het informatieboekje SAMAH talks money, helpen bij financiële zelfredzaamheid. Er is ook een factsheet over geld/financiën, gebaseerd op de meest gestelde vragen van jonge alleenstaande vluchtelingen.
  • Jongeren met problematische schulden en multiproblematiek: samenwerking met het Jongeren Perspectief Fonds biedt een integrale aanpak die aansluit op de leefwereld van jongeren en vicieuze cirkels doorbreekt.
     

Praktische handreikingen en interventies

• Raadpleeg de Divosa Kennisbundel Armoede & Schulden voor praktische handreikingen en interventies.
  • Handreiking Jongeren uit de financiële zorgen
  • MoneyWays op het mbo: peer-to-peer financiële voorlichting
  • Werkzame elementen bij jongereninterventies om betalingsachterstanden te voorkomen
  • Het Grote Schulden Preventieboek

Lessen voor het sociaal domein: Jongeren actief betrekken en medewerkers ruimte geven

Projecten zoals Healthy Start Convergence laten zien dat er veel tools en aanpakken bestaan om jongerenparticipatie in gemeenten te bevorderen, maar dat de inzet vaak beperkt blijft. Beleidsadviseurs ervaren diverse obstakels:

1. Vooroordelen over jongeren en twijfel over de waarde van ervaringskennis
2. Onzekerheid over eigen kunnen bij het vormgeven van participatie
3. Angst om controle los te laten of verwachtingen te scheppen die de gemeente niet kan waarmaken
4. Gebrek aan visie, rugdekking van leidinggevenden en integrale samenwerking
5. Tekort aan personeel, financiële middelen en bureaucratische barrières
6. Risico-averse gemeentelijke cultuur

Een lerende cultuur waarin medewerkers de ruimte krijgen om jongerenparticipatie uit te proberen, ondersteund door de organisatie, kan deze drempels verlagen.

Uit een verkenning van het Nederlands Jeugdinstituut (2024) kwamen twee concrete adviezen:

1. Gebruik sociale media om jongeren te bereiken
2. Zorg voor duidelijke structuren en processen en beloon jongeren voor hun medewerking

De VNG biedt overzicht van onderzoeken, barrières en oplossingsrichtingen voor jongerenparticipatie.

Tools en praktijkvoorbeelden

• Handreiking jeugdparticipatie (Lokale Democratie, 2025): bouwstenen voor participatie, inclusief verwijzingen naar andere bronnen en inspiratie.
• Voorbeelden bij gemeenten: Groningen, Rotterdam, Arnhem en Breda (Nederlands Jeugdinstituut).
• School for Participation: inspiratielijst met onderzoek voor en door jongeren.
• Regio Zwolle: Werkplaats Sociaal Domein Regio Zwolle werkt sinds 2021 samen met Travers Welzijn en jongeren aan initiatieven zoals ‘Jongeren over…’, een methodisch drieluik van bijeenkomsten rond thema’s die jongeren raken.