De week van een inburgeraar als gezamenlijke puzzel

Een inburgeraar leert de taal, doet participatieactiviteiten, maakt huiswerk, en probeert ondertussen een nieuw leven op te bouwen. Maar hoeveel ruimte is er daarnaast eigenlijk nog? Gemeenten, taalscholen en andere betrokken organisaties blijken daar lang niet altijd hetzelfde beeld van te hebben. In de regio Zuid-Kennemerland en IJmond ontwikkelden zij daarom samen een weekrooster dat inzicht geeft in de belasting én mogelijkheden van inburgeraars. Dit helpt om samen te bepalen wat haalbaar is.

‘Gemeenten, taalscholen en maatschappelijke organisaties zien allemaal een ander stukje van het traject’, vertelt Aaron Springer, senior trajectbegeleider en communicatieadviseur bij Taalschool EdiNOVA. ‘Daardoor werk je soms met andere informatie. De gemeente maakt bijvoorbeeld samen met een inburgeraar een Plan Inburgering en Participatie (PIP), maar zodra iemand bij ons op school begint, blijkt de situatie soms heel anders.’ Die verschillen werden vooral zichtbaar rond participatie. Wat kan iemand naast school nog aan? Hoeveel uren zijn realistisch? En hoe voorkom je dat mensen van loket naar loket steeds opnieuw hetzelfde verhaal moeten vertellen?

‘Klantreis’ van de inburgeraar

De vragen kwamen nadrukkelijk naar voren binnen de Community of Practice (CoP) Inburgering - Zuid-Kennemerland en IJmond, door Divosa georganiseerd. Daar werken gemeenten, taalscholen, COA en maatschappelijke organisaties samen aan vraagstukken rond de uitvoering van de inburgering. Volgens Aaron begon het gesprek eigenlijk bij de klantreis van de inburgeraar. ‘Wij zien iemand pas als die op school begint. Maar via de CoP kregen we veel beter zicht op wat daarvoor gebeurt. Bijvoorbeeld hoe mensen in het azc soms lang in een soort wachtstand zitten. Daardoor wordt het na huisvesting ook lastiger om mensen weer te activeren. `Vanuit die gezamenlijke analyse ontstond een praktisch vraagstuk: hoe krijg je beter zicht op de daadwerkelijke ruimte die iemand heeft om naast school te participeren’?

Want achter iedere inburgeraar blijkt een andere agenda schuil te gaan. Taallessen, huiswerk, reistijd, kinderopvang, gezondheidsproblemen, stress of zorgtaken lopen voortdurend door elkaar heen. ‘Voor de ene inburgeraar is de week fysiek vol’, zegt Springer. ‘Voor een ander zit de druk vooral in het hoofd. Alles is nieuw: de taal, het systeem, de verwachtingen.’ Dat geldt zeker in het eerste jaar van de inburgering. ‘Mensen moeten ineens heel veel tegelijk. Ze willen het goed doen, maar weten vaak nog niet precies wat er van hen verwacht wordt. Alleen dat geeft al veel spanning.’

Van losse gesprekken naar één gedeeld overzicht

Binnen de CoP kwam gemeente Heemstede met een eerste versie van een weekrooster. Dat idee werd vervolgens regionaal verder uitgewerkt. Het resultaat is een instrument dat overzichtelijk laat zien hoeveel tijd iemand kwijt is aan taalles, huiswerk, participatie, kinderopvang en andere verplichtingen.

Het rooster wordt ingevuld tijdens het eerste voortgangsgesprek, zodra duidelijk is hoe het schoolrooster eruitziet en hoeveel tijd iemand kwijt is aan huiswerk en andere activiteiten. Vervolgens wordt het overzicht gedeeld tussen gemeente en taalschool. ‘Daardoor kijkt iedereen naar hetzelfde beeld’, zegt Aaron. ‘De gemeente weet wanneer iemand les heeft. Wij weten wat er vanuit het PIP is afgesproken. En de inburgeraar ziet zelf ook veel beter hoe de week eruitziet en waar nog ruimte is.’

Het instrument blijkt vooral waardevol omdat het gesprekken concreter maakt. Niet alleen tussen professionals, maar ook met de inburgeraar zelf. ‘Soms denken mensen dat ze nergens meer ruimte hebben. Maar als je samen het rooster invult, zien ze ineens: op woensdagmiddag kan eigenlijk best iets.’  Andersom wordt ook zichtbaar wanneer iemand overvraagd raakt. Bijvoorbeeld wanneer beide partners les volgen en er thuis kinderen zijn. ‘Dan moet je heel praktisch kijken: wie is wanneer beschikbaar? Waar zit nog ruimte? En waar niet?’

Verrassende uitkomst: niet gezondheid, maar leerjaar maakt het verschil

Om het weekrooster goed te onderbouwen, hield EdiNOVA onder verschillende groepen inburgeraars een enquête over ervaren belasting en ruimte om te participeren. Daarbij werd gekeken onder andere naar verschillen tussen mannen en vrouwen, gezinssituaties en leerjaren. De uitkomst verraste de betrokken professionals. ‘We dachten vooraf dat gezondheid of persoonlijke problematiek het grootste verschil zou maken’, vertelt Springer. ‘Maar het grootste verschil zat eigenlijk in het leerjaar.’

Vooral in het eerste jaar ervaren veel inburgeraars weinig ruimte. Niet alleen praktisch, maar ook mentaal. ‘Als je de taal nog nauwelijks spreekt, is vrijwilligerswerk of stage gewoon spannend. Dan kost drie uur participatie soms meer energie dan tien uur verderop  in het traject.’

Dat leidde tot richtlijnen per leerjaar:

• in jaar 1 ongeveer 3 tot 5 uur participatie per week;
• in jaar 2 ongeveer 6 tot 10 uur;
• in jaar 3 ongeveer 14 tot 18 uur.

Die uren zijn nadrukkelijk bedoeld als bandbreedtes, niet als harde normen. ‘Het blijft maatwerk’, benadrukt Aaron. ‘Maar je hebt wel een gezamenlijke basis om het gesprek te voeren.’

Participatie is méér dan alleen werk

Binnen de Community of Practice ontstond ook een bredere discussie over wat eigenlijk meetelt als participatie. Want wanneer draagt een activiteit echt bij aan inburgering? En hoe zorg je ervoor dat gemeenten, taalscholen en begeleiders daar zoveel mogelijk hetzelfde naar kijken? Volgens Aaron helpt het om participatie breder te benaderen dan alleen betaald werk. ‘Participatie begint niet altijd meteen bij betaald werk’, zegt hij. ‘In het begin gaat het vaak eerst om taal oefenen, contacten opbouwen en vertrouwen krijgen.’ 

De consulent maakt samen met de inburgeraar afspraken over de opbouw van participatie-uren. Die worden vastgelegd in het weekrooster en gedeeld met de taalschool. Aaron: ‘Daardoor kun je samen veel beter kijken wat haalbaar is en waar iemand naartoe werkt.’ Betaald werk blijft daarbij natuurlijk een belangrijk doel. Maar een stage of leerwerkplek die aansluit bij iemands achtergrond of motivatie levert volgens Springer vaak meer op dan snel tijdelijk werk accepteren. ‘Je wilt bouwen aan duurzame stappen richting de toekomst.’

Niet alleen een formulier, maar een hulpmiddel voor het gesprek

Het weekrooster blijkt uiteindelijk meer dan een administratief hulpmiddel. Het helpt professionals ook om gevoelige onderwerpen bespreekbaar te maken. Bijvoorbeeld over rolverdeling binnen gezinnen. ‘Soms zeggen vrouwen: ik heb geen tijd, want ik zorg voor de kinderen’, vertelt Springer. ‘Dan kun je samen kijken: hoe is die zorg eigenlijk verdeeld? Wat doet de partner? Alleen al door het visueel te maken, ontstaat daar gesprek over.’

Volgens hem helpt het rooster ook om participatie minder vrijblijvend te maken. Sommige inburgeraars stoppen na verplichte onderdelen zoals de MAP-stage. ‘Dan denken ze: nu ga ik eerst focussen op taal. Terwijl taal leren en participeren juist hand in hand gaan.’ Door vanaf het begin een doorgaande lijn zichtbaar te maken, blijven vervolgstappen beter in beeld. ‘Mensen zien: participatie stopt niet na die veertig uur stage. Dit hoort bij het hele traject.’

Tegelijkertijd benadrukt Springer dat het instrument alleen werkt als partijen er samen achter staan. ‘Je kunt zo’n rooster niet zomaar kopiëren naar een andere regio. Het belangrijkste is dat je met elkaar bespreekt wat je belangrijk vindt en wat je onder participatie verstaat.’ Daarin zit volgens hem ook de grootste opbrengst van de Community of Practice zelf. ‘Het rooster is uiteindelijk een middel. De echte winst zit in het feit dat gemeenten, taalscholen en andere organisaties eindelijk samen naar dezelfde werkelijkheid kijken.’