Bekijk, voordat je met het spel begint, eerst de drie mini-colleges. Op basis van de colleges kun je bepalen of het rollenspel past bij jouw situatie.

• In het eerste mini-college, 'Samenwerken in het nu: wat is waar en wie bepaalt dat?', vertelt Duco over de evolutie van de naoorlogse, traditionele samenleving naar onze huidige, laatmoderne netwerksamenleving − en de grote invloed die dit heeft op onze manier van samenwerken. 
   
• In het tweede college, 'Het moeras van complexiteit: als consensus ontbreekt', legt Duco uit waarom traditionele, bestuurskundige oplossingen van samenwerkingsproblemen niet werken bij de problemen van nu. 
   
• In het derde en laatste college, 'Er is geen ‘wij’: empathisch versus sympathisch positioneren', legt Duco uit hoe professionals in complexe situaties met botsende belangen tóch succesvol kunnen samenwerken. Daartoe introduceert hij het begrip 'empathisch positioneren' (of: wederzijds duiden), een proces waarin samenwerkingspartners hun eigen inbreng, behoeften en belangen vertalen naar het perspectief van de ander.
   
• In het hoofdstuk 'COMPLEX! - het spel' leggen we uit hoe je empathisch positioneren in een rollenspel kunt oefenen. Het spelbord en de rolkaarten die bij het rollenspel horen, kun je bestellen of downloaden.
   
• In het laatste hoofdstuk, 'Tips & tricks', benoemen we zeven uitgangspunten die kunnen helpen bij het spelen van het spel en het verbeteren van jouw samenwerking met anderen.

Veel succes en plezier met het bekijken van de colleges en het spelen van het rollenspel!

In dit eerste mini-college van ongeveer 15 minuten vertelt Duco over de evolutie van de naoorlogse, traditionele samenleving naar onze huidige, laatmoderne netwerksamenleving − en de grote invloed die dit heeft op onze manier van samenwerken.

Zekerheid versus autonomie

In de jaren ‘50 en ‘60 van de vorige eeuw werd de Nederlandse samenleving gekenmerkt door universele waarden en regels (wat is goed, wat is waar, wat is toegestaan?) die top-down werden bepaald en in de maatschappij besloten lagen. Dit bood veel zekerheid, maar weinig autonomie, vertelt Duco. 

Verschillende factoren (waar in deze video niet dieper op in wordt gegaan) hebben geleid tot een verschuiving van een hiërarchische naar een netwerksamenleving, waarin actoren autonoom zijn en handelen vanuit hun eigen perspectief. Samenwerking is niet langer vanzelfsprekend; professionals vormen alleen maar netwerken (of 'klieks') als de interactie voor het bereiken van hun eigen specifieke doelen relevant is.

Twee vormen van spanning

De verschuiving van hiërarchie (veel zekerheid, weinig autonomie) naar netwerk (weinig zekerheid, veel autonomie) heeft gezorgd voor twee vormen van spanning:

1. Horizontale spanning (domein vs. domein)
   Verschillende domeinen (bijvoorbeeld Werk & Inkomen en Wmo) kijken door een andere bril naar dezelfde inwoner. Een professional werkt pas samen met een collega van een ander domein als dit zinvol is voor de eigen taakstelling.
2. Verticale spanning (beleid vs. uitvoering)
   Er is sprake van 'informatieasymmetrie'. De beleidsmaker kijkt naar de samenleving op collectief niveau en probeert te prioriteren (middelen verdelen). De professional kijkt naar de individuele casus en probeert te optimaliseren (de beste hulp bieden).

Schematisch vat Duco dit als volgt samen:

De huidige individualisering zorgt voor een kloof tussen (onder andere) de wereld van de beleidsmaker en die van de uitvoerder. De professional heeft meer autonomie, maar ervaart ook de dubbele onzekerheid van een systeem waarin niemand de volledige controle heeft. Samenwerking vereist daarom een bewuste zoektocht naar wederzijds nut, in plaats van een blind vertrouwen in gedeelde doelstellingen.

In de vorige video schetste Duco de ontwikkeling van een samenleving waarin samenwerken steeds ingewikkelder is geworden. Traditionele bestuurskundige ideeën over de vormen van afstemming die nodig zijn om de samenwerkingsproblemen van nu het hoofd te bieden, zijn ontoereikend, betoogt Duco in dit tweede college. Is er een uitweg?

Evolutie van afstemmingsvormen

Afstemmingsproblemen zijn complexer geworden en afstemmingsvormen zijn meegeëvolueerd, zegt Duco in het college. Bestuurskundigen beschrijven deze evolutie vaak in de volgende drie stappen:

1. Public Administration (of: sturen). 
   'De baas' bepaalt het 'wat' en het 'hoe'. Dit werkt prima bij simpele, eenduidige taken, zoals bij de verstrekking van een AOW-uitkering: het doel is helder (67-plussers hebben recht op een uitkering) en de uitvoering is eenvoudig te organiseren (de SVB maakt het geld maandelijks over). Zolang problemen versimpeld kunnen worden tot zo’n heldere opdracht, werkt deze vorm prima. Maar als de wereld toch net iets ingewikkelder wordt, dan is het maar de vraag of 'de baas' nog in staat is om het 'hoe' te bepalen.
    
2. New Public Management (of: kopen). 
   Wanneer de wereld ingewikkelder wordt, verschuift de sturing naar marktmechanismen. De baas bepaalt het 'wat' (het gewenste resultaat), de markt of de professional bepaalt het 'hoe'.  Dit werkt bij taken die goed in producten of prestaties zijn te vangen. Maar bij complexe sociale vraagstukken loopt dit vast, omdat het 'wat' niet meer eenduidig te definiëren is. Dan kan een 'surrogaat-wat' ontstaan: we 'kopen' uren in plaats van oplossingen, met perverse prikkels als gevolg.
    
3. Network Governance (of: samenwerken). 
   In deze derde stap in de evolutie van afstemmingsvormen worden het 'wat' en het 'hoe' – zonder duidelijke opdracht of contract – in overleg bepaald: in netwerken van bewoners, professionals en organisaties wordt gezamenlijk gezocht naar een gedeelde opgave, gebaseerd op relaties en vertrouwen. 

Network governance wordt vaak gezien als de volgende, betere stap in de evolutie van afstemmingsvormen. Duco betwijfelt dit. Want als je als professional in die wereld van samenwerken stapt, dan kom je in een moeras terecht van verschillende belangen. En hoe kom je daar weer uit? Hoe zorg je dat je niet verzandt in eindeloos overleg, maar ook echt resultaten boekt? De 'traditionele' bestuurskunde heeft hier nog geen oplossing voor gevonden.

Duco vat bovenstaande als volgt schematisch samen:

Het vakje rechtsonder

De professional van nu bevindt zich vaak in het vakje rechtsonder: de vraagstukken zijn complex, er is weinig of geen consensus over doelen en er zijn weinig of geen gedeelde belangen. In het volgende (en laatste) college vertelt Duco over de stappen die dan nodig zijn om tóch oplossingen te vinden.

In dit derde en laatste mini-college legt Duco uit hoe professionals in complexe situaties met botsende belangen tóch succesvol kunnen samenwerken. Daartoe introduceert hij het begrip 'empathisch positioneren' (of: wederzijds duiden), een proces waarin samenwerkingspartners hun eigen inbreng, behoeften en belangen vertalen naar het perspectief van de ander.

Bij het oplossen van complexe problemen in het sociaal domein, moet je uitgaan van je eigen positie. Er is geen ‘wij’, zegt Duco in deze video, alleen maar een 'ik'. Die ‘ik’, dat is degene die handelt. En die ‘ik’, dat ben jijzelf.

Als je op zoek gaat naar samenwerking, krijg je te maken met vele andere ‘ikken’. Al deze actoren (Ik 2, Ik 3, enzovoort) vertrekken vanuit hun eigen startpositie: net als jij moeten zij rekening houden met de eigen interne organisatie (beleid, ideeën over hoe je problemen oplost, expertise en beschikbaarheid van collega's, enzovoort) en harde randvoorwaarden (wetgeving, budgetten, enzovoort). Hier heb jij geen invloed op.

Duco geeft dit als volgt weer:

Succesvolle samenwerking (of afstemming) in een complexe situatie met botsende belangen ontstaat pas wanneer beide partijen hun eigen inbreng en hun eigen behoeften vertalen naar het perspectief van de ander.  Dit proces van wederzijds duiden noemt Duco 'empathisch positioneren'.

Rollenspel

Met empathisch positioneren heb je een krachtig instrument in handen om in complexe situaties met botsende belangen tóch succesvol te kunnen samenwerken. In het rollenspel dat de VU en Divosa hebben ontwikkeld, kun je hiermee oefenen. Je leest er meer over in het volgende hoofdstuk, waar je ook het spelbord en de rolkaarten die bij het rollenspel horen, kunt bestellen of downloaden.

In de colleges heb je geleerd waarom samenwerken in het sociaal domein zo ingewikkeld is. En hoe je ondanks botsende belangen tóch tot afstemming kunt komen. Nu is het tijd om te oefenen!

In dit hoofdstuk geven we een korte toelichting op het spel. Je kunt het spelbord en de rolkaarten die bij het rollenspel horen, bestellen of downloaden.

Bestel het spel

Via onderstaand formulier kun je COMPLEX! bestellen. Binnen vijf werkdagen ontvang je het spel − dat bestaat uit een spelbord en zes rolkaarten, in een mooie, stevige speldoos − per pakketpost op het opgegeven adres. 

Begin je liever meteen? Je kunt het spelbord en de rolkaarten ook downloaden en uitprinten.

Download het spel

Je kunt het spelbord en de rolkaarten ook downloaden en zelf printen, bij voorkeur op A3-formaat op dik papier. Knip de rolkaarten uit en verdeel ze volgens de instructies.

Het spelbord is de handleiding voor het verdere verloop van het spel.

Toelichting

Je speelt het spel met 4, 5 of 6 personen.

• Bekijk eerst de mini-colleges op deze website. De drie korte video’s geven jou en je medespelers de theoretische basis die nodig is om het spel goed te kunnen spelen. Tip: kijk de video's samen met collega's met wie je het rollenspel gaat spelen.
• Download het spel, dat bestaat uit een spelbord  en 6 rolkaarten: cruciale samenwerkingspartner, casusinbrenger, partner (2x), waarnemer (2x). Print dit op A3-formaat uit op dik papier.
• Knip de rolkaarten uit.
• Volg de stappen op het spelbord en de instructies op de rolkaarten. Het spelbord is de handleiding voor het verloop van het spel.

Verder heb je nodig:

• Een flipover of een paar grote vellen papier
• Een dikke stift
• Een gezonde dosis nieuwsgierigheid!

Deel jouw ervaringen!

Heb je vragen of opmerkingen naar aanleiding van de video’s of het spelen van het spel? Of wil je jouw ervaringen met het spelen van het spel met ons delen? Stuur dan een e-mail naar dwarsdoordomeinen@divosa.nl.

In dit (laatste) hoofdstuk geven we nog een aantal tips die je kunnen helpen bij het spelen van het spel en het verbeteren van jouw samenwerking met anderen.

Onthoud: als professional sta je er niet alleen voor. Om je eigen deel van een probleem op te lossen − al is het maar tijdelijk − heb je anderen nodig. De kern van de oplossing zit in het accepteren dat je de problemen niet volledig en definitief kunt oplossen, maar door samenwerking wél stappen kunt zetten.

Veel succes en plezier met het spelen van het rollenspel!

‘COMPLEX!’ is ontwikkeld door de VU en bewerkt door de VU en Divosa in het kader van het programma Dwars door domeinen. In Dwars door domeinen werkt Divosa samen met het ministerie van BZK en gemeenten aan het verbeteren van samenhangende dienstverlening voor mensen met multiproblematiek. Samenwerkingsvraagstukken spelen daarbij altijd een belangrijke rol.

Kijk voor meer informatie over het programma op divosa.nl/dwarsdoordomeinen.

Divosa

Aïdadreef 8 | 3561 GE Utrecht
Postbus 9563 | 3506 GN Utrecht

T 030 - 233 23 37
E info@divosa.nl
www.divosa.nl

Concept en colleges

Duco Bannink (VU)
Hans Bosselaar (VU)

Met dank aan

Wim Ravenshorst (Divosa)
Judith Tijdink (Divosa)

Design

Veronique Gielissen (Divosa)
Jasper van Huissteden (Divosa)

Videoproductie

GetyourStudio

Editing en animaties

Jasper van Huissteden (Divosa)

Fotografie

Diederik de Klerk (Divosa)

Coördinatie, webredactie en communicatie

Remco van Brink (Divosa)

Versie

Februari 2026