Analyse coalitieakkoord: kabinet zoekt bondgenoot in het sociaal domein

Het kabinet-Jetten zet met het coalitieakkoord ‘Aan de slag’ in op een stevige opgave die de gemeentelijke uitvoering in het sociaal domein direct raakt. Divosa heeft de plannen geanalyseerd en zet de belangrijkste maatregelen op het gebied van bestaanszekerheid, inburgering, werk en participatie op een rij.

Het coalitieakkoord focust op vereenvoudiging van het stelsel en het vergroten van de uitvoerbaarheid. Er komt een rijksbrede taakstelling voor een efficiënter ambtenarenapparaat, terwijl er tegelijkertijd gestreefd wordt naar meerjarige, betrouwbare financiële afspraken met gemeenten.

Financiën: verantwoordelijkheid en ruimte

Het kabinet belooft meerjarige en betrouwbare financiële afspraken met gemeenten, maar zonder concrete uitwerking voor inkomensregelingen of het sociaal domein. Ook spreekt het kabinet van een slanke overheid met een stevige taakstelling. Voor de lokale uitvoering betekent dit een zoektocht naar evenwicht: er is de ambitie om gelijkwaardig samen te werken, maar de druk om efficiënter te werken met minder middelen blijft groot. Omdat de maatschappelijke kosten stijgen, wordt de roep van Divosa om een uitvoerbaar en financieel houdbaar sociaal domein alleen maar urgenter.

Demografische ontwikkeling: de gezondste generatie ooit

De koppeling tussen gezondheid, welzijn en sociale basis is een nadrukkelijke opgave van het nieuwe kabinet. Dat samenwerking tussen de thema's nodig is, scherpt de inzet op preventie. Er wordt gekozen voor een gezamenlijke aanpak: samen met inwoners, patiënten, familie, mantelzorgers en vrijwilligers, zorgverleners en professionals in het sociaal domein wordt er gebouwd aan een sterke sociale basis en het voorkomen van ziekte en eenzaamheid. Voor preventiemaatregelen is vanaf 2027 300 miljoen per jaar en vanaf 2028 jaarlijks 600 miljoen beschikbaar.  

Vereenvoudiging sociaal stelsel

Het systeem van toeslagen en belastingen gaat op de schop. Streven is om toeslagen onder de SUWI-wetgeving te laten vallen, wat gegevensuitwisseling met gemeenten voor proactieve dienstverlening kan vergemakkelijken. Een eenvoudig sociaal zekerheidsstelsel is een kernpunt, waarbij het kabinet het stelsel wil vereenvoudigen. Dit moet het oerwoud aan regelingen en de bijbehorende terugvorderingen verminderen. Er komt ook een vaste betaaldag voor alle inkomensondersteunende regelingen. Met gemeenten samen wordt gewerkt aan uniformering van gemeentelijke aanvullende regelingen. 

Bezuinigingen en aanpassingen in de sociale zekerheid

De WW wordt verkort van twee naar één jaar en het arbeidsongeschiktheidsstelsel gaat op de schop, dit stelsel moet op korte termijn weer uitvoerbaar worden en op middellange termijn activerender. Er worden geen bezuinigingen gedaan op het gemeentelijke activerend arbeidsmarktbeleid, maar investeringen in de inclusieve arbeidsmarkt blijven ook uit. Daarnaast wordt gesproken over uniformering van het gemeentelijke re-integratiebeleid en blijft de taaleis onderdeel van de Participatiewet.

De overheid wil ook een betere balans tussen vast en flexibel werk, met minder schijnzelfstandigheid. Er komt aandacht voor leven lang ontwikkelen, om mensen inzetbaar te houden bij technologische en demografische veranderingen. Werkgevers krijgen meer verantwoordelijkheid voor randvoorwaarden, zoals huisvesting van arbeidsmigranten.

Armoede en schulden

In overleg met gemeenten wil het nieuwe kabinet werken aan een basisniveau van aanvullende gemeentelijke regelingen zodat iedereen kan rondkomen. Waarbij ook het aanbod en de aanvraag van regelingen overzichtelijker worden. Dit past direct op de aanbevelingen die we vanuit de verkenning armoededienstverlening hebben gedaan en waar we samen met Rijk, gemeenten en maatschappelijke en publieke partners komend jaar een slag op moeten slaan. Het kabinet stelt structureel 150 miljoen beschikbaar voor versterking van de bestrijding van armoede en het verder brengen van een effectieve aanpak en preventie van problematische schulden. 

Asiel en inburgering

Het kabinet gaat de hele vreemdelingenketen (IND, COA, Nidos en DT&V) aanpakken op basis van meerjarige financiering op basis van realistische prognoses. Rondom inburgering en asiel blijft de spreidingswet het uitgangspunt voor een rechtvaardige verdeling, terwijl statushouders via een zogenoemde startbaan hun integratie en werk vanaf dag één combineren en er meer gebruik wordt gemaakt van Ervaringscertificaten. Vrouwen in statushoudergezinnen moeten ook solliciteren als zij een uitkering ontvangen om hun economische zelfstandigheid te vergroten. Gemeenten blijven een centrale rol houden in de uitvoering van inburgering, binnen een vereenvoudigd stelsel waarin de Participatiewet en Inburgeringswet beter op elkaar aansluiten. Oekraïense vluchtelingen krijgen in 2027 een tijdelijke verblijfsstatus. 

Het Rijk wil afspraken maken met gemeenten voor het creëren van flexibele woonruimte voor statushouders en Oekraïense vluchtelingen. Wanneer deze voldoende aanwezig is wil de nieuwe regering af van voorrang voor statushouders op sociale huurwoningen. Dit kan grote gevolgen hebben voor de inburgering en bestaanszekerheid van statushouders.

Rechtsbescherming 

Het kabinet wil het recht op vergissen en het recht op begrijpelijke taal vastleggen en zet het wetsvoorstel Versterking waarborgfunctie Algemene wet bestuursrecht (Awb) door. Dit wetsvoorstel bevat de verplichting voor overheidsorganisaties, waaronder gemeenten, om samen met de bezwaarmaker te bekijken hoe een bezwaar het beste kan worden afgehandeld. Divosa ondersteunt gemeenten die hier al mee aan de slag willen.

Daarnaast zet het kabinet in op het zo snel mogelijk afronden van de hersteloperatie rond de kinderopvangtoeslagaffaire, onder meer door gemeenten te ondersteunen bij de hun taken richting slachtoffers.Om de toegang tot het recht te verbeteren, investeert het kabinet in de sociale advocatuur. Divosa ziet dit als een positieve ontwikkeling, en wijst tegelijkertijd op het grote belang van goede eerstelijns ondersteuning.

Eenvoudig en voorspelbare overheid 

Het kabinet wil vaker het gesprek aangaan tussen politiek en praktijk om de uitvoerbaarheid van wetten te toetsen. Er komt een jaarlijkse Vereenvoudigingswet om wetten en regels structureel te verbeteren. Voor gemeenten biedt dit de kans om de stem van de uitvoering luider te laten klinken in Den Haag en te zorgen dat beleid niet alleen op papier klopt, maar in de praktijk ook echt werkt voor de mensen om wie het gaat. 

Donderdag 5 februari publiceren we een uitgebreidere analyse, je wordt hierop geattendeerd via de nieuwsbrief van Divosa. Ontvang je de nieuwsbrief nog niet? Aanmelden kan via Divosa.nl