Ravijnjaar en SPUKs vragen om fundamentele keuzes gemeenten

De Prinsjesdagbijeenkomst van Divosa stond dit jaar in het teken van financiële uitdagingen voor het gemeentelijk sociaal domein. Daar komt veel meer bij kijken dan alleen plussen en minnen.

Voor gemeenten breken onzekere tijden aan. Vanaf 2026 zal er fors minder geld beschikbaar zijn uit het gemeentefonds. Uit datzelfde fonds zullen in de nabije toekomst middelen komen die nu nog via specifieke uitkeringen (SPUKs) in de gemeentekas belanden. Dat belooft spannend te worden, omdat de middelen daarmee niet meer automatisch beschikbaar komen voor de beoogde beleidsdoelen. Bovendien gaat deze beweging gepaard met een bezuiniging van 10 procent. De vraag hoe gemeenten die uitdagingen te lijf gaan, stond centraal tijdens de goed bezochte Prinsjesdagbijeenkomst van Divosa, daags na de presentatie van de Miljoenennota.

Uit de gesprekken kwam naar voren dat de problemen niet louter financieel van aard zijn. Bezuinigingen zijn nu al aan de orde van de dag en gemeenten moeten ook een antwoord vinden op bijvoorbeeld arbeidskrapte. 'Dit gaat veel verder dan efficiency', zei Egbert Oppenhuizen, verantwoordelijk voor het sociaal domein in Wijk bij Duurstede. 'Kostenbeheersing vraagt om iets anders. We hebben als samenleving een probleem: er is te weinig geld voor de verzorgingsstaat. De fundamentele vraag is waar we als gemeenten wel en niet voor staan en voor wie de Participatiewet, Wmo en Jeugdwet zijn bedoeld.' Doorgaan op het huidige pad is volgens hem geen optie. 'De rek begint eruit te raken. Het vraagt om een andere manier van denken.'

Positioneren

Tijdens de Prinsjesdagbijeenkomst viel een paar keer het woord cultuurverandering. Anton Revenboer, partner bij de Galan Groep onderstreepte het belang van visievorming om van daaruit te kijken wat je als gemeente op de lange termijn gaat doen, met nieuwe samenwerkingsverbanden. Volgens hem kan het best zo zijn dat je in de wijk voortaan maar één organisatie het werk laat doen in plaats van alles over te laten aan de markt.

Belangrijk is dat gemeenten het sociaal domein daarbij goed kunnen positioneren en helder kunnen uitleggen wat de gevolgen van hun keuzes zijn, bijvoorbeeld wel of geen centrumzwembad, zei Sjoerd van den Berg, concernmanager sociaal domein in de gemeente Kampen. 'Dat helpt om de transformatie door te maken en de opgaven te beperken. Wij hebben een meerjarenstrategie gemaakt rond de vraag wat we gaan doen en hoe, in samenspraak met de maatschappelijke organisaties om ons heen en ongeacht wat het Rijk doet.' Van den Berg riep op om het jaar 2025 te gebruiken voor innovatie. 'Maak een business case voor meerdere jaren en durf daar ook risico in te nemen.'

Samenwerking onder druk

Ook de veranderingen die met de SPUKs op stapel staan, vragen om heldere keuzes. Op zich is het goed nieuws dat er een einde komt aan de wildgroei van SPUKs. De overheveling naar het gemeentefonds scheelt een flinke verantwoordingslast aan het Rijk en het biedt meer kans om integraal en ontschot te gaan werken. Maar dat kan ook ingewikkeld worden als alle gemeenten zelf gaan bepalen waar ze hun geld aan uitgeven. 'De samenwerking in de regio kan onder druk komen te staan als de regionale SPUK wegvalt', zei Tanja Seldenthuis, beleidsmedewerker Onderwijs van de gemeente Heerlen.

Daar komt bij dat de financiële last voor gemeenten ook groter kan worden, want ook als een SPUK wegvalt blijft de wettelijke verplichting bijvoorbeeld voor inburgering nog steeds overeind staan. 'Je gaat de bietenbrug op als de volumes opeens veel groter worden, bijvoorbeeld met inburgering', zei Jeroen van Bockel van de gemeente Den Haag. 'In zekere zin biedt een SPUK dus grip en risicobeheersing.'

Geen taken zonder knaken

Anton Revenboer van de Galan Groep verwacht dat de nieuwe situatie een hoop gedoe zal schelen, maar gemeenten zullen hun Planning en Control-cyclus wel op orde moeten hebben. 'Soms zie ik dat nog onvoldoende.' Hij voegde eraan toe dat het nog een opgave zal zijn om samenwerking in de regio in stand te houden. Tanja Seldenthuis van de gemeente Heerlen beaamde dat. 'Je moet een duidelijk verhaal vertellen en zeggen wat de gevolgen zijn. Ergens zal het pijn doen.' Vanuit de zaal werd gezegd dat gemeenten de verwachtingen van het Rijk goed moeten gaan managen. Dat betekent dat ze niet met te weinig geld een grote opgave aan moeten gaan. Met andere woorden: geen taken zonder knaken.

In de wijk

In zijn slotopmerkingen refereerde Divosa-voorzitter Erik Dannenberg aan de toekomst van de verzorgingsstaat. Die heeft in zijn huidige gedaante zijn langste tijd gehad. Het zal in de toekomst veel meer gaan om samenwerkingsverbanden in de wijk, een transformatie die zijn weerga niet kent. Hij zei verder dat sommige gemeenten al met succes het roer omgooien. Zo is in Zwolle het aantal uithuisplaatsingen in de jeugdzorg fors gedaald door te werken met ontschotte budgetten. Hij refereerde verder aan de Miljoenennota 2025, waarin staat dat ambitie, taken en middelen van gemeenten in balans moeten zijn. 'Daar zullen we het kabinet aan houden.'