‘Leer van het succesvolle samenwerken binnen Hoofdzaak } Werk’

Na 25 jaar bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid nam senior beleidsadviseur Henk Jan Grotenhuis onlangs afscheid. De afgelopen twaalf jaar zette hij zich via onder meer Hoofdzaak } Werk in voor meer kans op werk voor mensen met een psychische kwetsbaarheid. Wat werkte goed in de regionale domeinoverstijgende samenwerking, en wat kan beter? Een terugblik.

Een van de mijlpalen waar Grotenhuis trots op is na twaalf jaar inzet voor meer werkkansen voor mensen met psychische problemen, is de structurele financiering van de bewezen effectieve re-integratiemethode IPS, wat staat voor Individuele Plaatsing en Steun. Sinds 2026 is IPS ook structureel beschikbaar voor de gemeentelijke doelgroep. Hiervoor trekt het Rijk jaarlijks circa 12 miljoen euro uit. IPS helpt mensen met psychische kwetsbaarheid direct naar betaald werk, gecombineerd met begeleiding vanuit de ggz. 

Hoofdzaak } Werk speelde een belangrijke rol in deze ontwikkeling. Het landelijke programma, gestart in 2021, versterkte de samenwerking tussen ggz-instellingen, UWV en gemeenten in alle arbeidsmarktregio’s. Onder penvoerderschap van Divosa ontstonden lerende netwerken, werden regionale projectleiders aangesteld en volgden gezamenlijke bijeenkomsten en, belangrijk, structurele monitoring van de trajecten. Grotenhuis: 'Het meten van resultaten is heel belangrijk. Zorg ervoor dat je bewijs hebt dat de methodiek mensen daadwerkelijk helpt. Alleen als je goed laat zien wat het oplevert, kun je echt invloed uitoefenen op beleid, vooral als dat beleid nieuw is en er ook extra geld van de politiek wordt gevraagd.'

Inmiddels geldt het programma Hoofdzaak } Werk als succesvol voorbeeld van een domeinoverstijgende aanpak: in 2024 werden ruim 9 duizend trajecten ingezet voor mensen met een psychische kwetsbaarheid, waarvan ongeveer de helft leidt tot werk. 'De aanpak laat zien dat betere samenwerking mensen weer perspectief geeft, met als gevolg lagere zorg- en uitkeringskosten.'

Een van de innovaties binnen Hoofdzaak } Werk is de samenwerking tussen partijen die voorheen niet gewend waren samen op te trekken, zoals de ggz, werkgevers en gemeenten.

'Dat klopt. Iedereen wil vanuit zijn eigen domein het beste doen voor mensen: de ggz richt zich op herstel, gemeenten en UWV op re-integratie en werkgevers op functioneren in werk. Maar in de praktijk sluit dat vaak onvoldoende op elkaar aan. Menselijke problemen zijn niet in hokjes te plaatsen en dus moet je ook met beleid over de hokjes heen denken. In het geval van Hoofdzaak } Werk geldt: juist door re-integratie (werk) en herstel te combineren, kun je mensen perspectief geven. Dat vraagt dat we over onze domeingrenzen heen stappen en meer redeneren vanuit de leefwereld van mensen in plaats van vanuit de logica van onze systemen.'

Waarom is werk zo belangrijk, denk jij?

'Werk is om meerdere redenen belangrijk. Het geeft betekenis aan je leven: je zet je ergens voor in en draagt bij aan iets dat groter is dan jezelf. Het geeft structuur aan je dag en week - je wordt ergens verwacht en je wordt gemist als je er niet bent. Dat geeft houvast. Daarnaast ontstaan sociale contacten vaak vanzelf via werk. En misschien nog wel het belangrijkste: werk draagt sterk bij aan je gevoel van eigenwaarde. Niet alleen omdat je inkomen verdient, maar vooral omdat je ervaart dat je ertoe doet en onderdeel bent van iets.'

Voor jou persoonlijk speelt dit thema nu volop, nu je met pensioen bent. Hoe was je afscheid bij SZW?

'Mooi, betekenisvol en ook ontroerend. Er waren leuke en persoonlijke momenten: liedjes, een filmpje en verschillende toespraken.'

Je hebt zelf ook gesproken. Wat wilde je je collega’s meegeven, iets wat jij na 25 jaar SZW hebt geleerd?

'Als ambtenaar kun je echt invloed hebben op thema’s die ertoe doen,' zei ik in mijn afscheidsspeech. 'Soms kun je bouwen op bestaande systemen en regels, maar soms houden die problemen juist in stand. Dan is de vraag: durf je dat te agenderen en ermee aan de slag te gaan? Dat levert niet altijd direct applaus op, maar is wel noodzakelijk. De Toeslagenaffaire heeft laten zien hoe diep beleid het leven van mensen kan raken. Ook zonder perfecte structuren kun je met een klein team beweging creëren. Als ambtenaar voer je niet alleen uit, je kunt, op goede inhoudelijke gronden, ook echt beïnvloeden.'

Samen met collega’s liet Grotenhuis rond 2015 onderzoek doen naar uitkeringen en ggz-gebruik omdat er het vermoeden was dat psychische problemen er vaak toe leiden dat mensen een bijstands- of arbeidsongeschiktheidsuitkering nodig hebben. Jullie hadden sterk het vermoeden dat dit een groot maar weinig besproken maatschappelijk probleem is: de invloed van iemands mentale gesteldheid op het vinden en behouden van werk. Wat bleek? Een derde van de mensen met een uitkering ontving ggz-hulp. En bijna 60 procent van de totale ggz-kosten gaat naar mensen met een uitkering.

Verraste de uitkomsten je?

'Die 60 procent wel, dat is echt heel veel. Maar dat ongeveer een derde van de mensen in de bijstand ook ggz-hulp ontvangt, verbaasde ons minder. Als je om je heen kijkt, zie je hoeveel mensen het psychisch moeilijk hebben - dat is ook een symptoom van deze tijd. Wat wel belangrijk was: dat het zwart op wit kwam te staan. Niet alleen een gevoel of observatie, maar harde cijfers. Daarmee kun je beleid onderbouwen en keuzes maken.'

Dat was ooit de basis van Hoofdzaak } Werk. Hoe moet het verder nu de landelijke ondersteuning stopt, vind jij?

'Het is belangrijk dat dit thema stevig verankerd wordt in de meerjarenagenda’s van de arbeidsmarktregio’s. Dat is het begin. Ons systeem is nog steeds ingericht in kokers: werk en inkomen, ggz, UWV, gemeenten. Die zijn niet ontworpen om samen te werken. Maar de werkelijkheid laat zich niet in die kokers vangen. Mensen bewegen er dwars doorheen. Samenwerking tussen verschillende domeinen kost tijd en geld, maar als je kunt aantonen dat het werkt, zou je, op rijksniveau, ook sectorale middelen, afkomstig uit de betreffende domeinen, moeten bundelen in een gezamenlijk, integraal fonds waaruit die samenwerking wordt bekostigd. Dat is een beetje een droombeeld, maar wel de richting waar ik in geloof. Daarnaast hebben we in Nederland een groot personeelstekort én een grote groep mensen met onbenut potentieel. Als je die bij elkaar brengt, zou je dit eigenlijk veel groter moeten organiseren dan we nu doen. Ik begrijp oprecht niet dat dit niet al veel meer een nationaal programma is.'

Is de structurele IPS-financiering van 12 miljoen euro voldoende?

'Het is een belangrijke stap, maar het zou sterker worden als je IPS ziet als een recht. Niet als een voorziening die per gemeente of budget verschilt, maar als iets waar iedereen onder gelijke voorwaarden aanspraak op kan maken.'

Wat heeft jouw werk aan Hoofdzaak Werk je geleerd over de rol van de overheid in het bieden van kansen aan mensen met een psychische kwetsbaarheid?

'Een van de hoogtepunten van de afgelopen jaren was voor mij de samenwerking met Hoofdzaak } Werk. Ik ben daar enorm blij mee, zowel om de mensen voor wie we het hebben gedaan, maar ook om de mensen met wie ik heb mogen samenwerken. Er zat zoveel betrokkenheid in de werkgroepen, en in de regio’s bij de projectleiders. Ik heb veel bevlogen mensen ontmoet die zich willen inzetten voor mensen die het lastig hebben. 
Ik snap heel goed dat het leven niet altijd maakbaar is en dat mensen soms uitvallen. Juist voor mensen die weer verder willen, zou een wetenschappelijk bewezen effectieve methode als IPS geen gunst moeten zijn, maar een recht. Als overheid heb je volgens mij de plicht om mensen die die stap willen zetten ook echt de kans te geven. En of je nu in Alkmaar of Nijmegen woont, je moet niet afhankelijk zijn van de beleidskeuzes die je gemeente daarin maakt, maar per definitie recht hebben. Als we daar zijn, is mijn ideaalbeeld pas helemaal uitgekomen.'