Verslag bijeenkomst Prinsjesdag 2025

De miljoenennota biedt tijdelijk ademruimte. Toch moeten we verder vooruitkijken. Tijdens de bijeenkomst ‘Van Prinsjesdag naar praktijk’ bij Divosa duiden verschillende sprekers de gevolgen van de plannen voor gemeenten. De combinatie van vergrijzing en stijgende personeelstekorten vraagt nu om actie. We kunnen niet wachten op Den Haag en bovendien blijft dat onzeker. Het appèl aan gemeenten is: werk met scenario’s, maak het eenvoudiger en kijk naar wat gemeenten en inwoners wél kunnen.

Lees hier hoe Victor Everhardt, Jacco Vonhof, Ingrid Hoogstrate en Anton Revenboer de plannen voor gemeenten inschatten.

Victor Everhardt

‘De vergrijzing hangt als een donkere wolk boven ons hoofd’

In de miljoenennota ziet Divosa-voorzitter Victor Everhardt enkele positieve punten. Zo is er de fiscale maatregel voor SW-bedrijven, waar hard voor is gelobbyd, de investering in beschut werk en extra middelen voor de huisvesting van statushouders. Toch valt hem vooral op wat ontbreekt. Twee urgente thema’s blijven onderbelicht: de vergrijzing en het groeiende wantrouwen richting de overheid.

De vergrijzing en ontgroening hangen als een donkere wolk boven Nederland. Gemeenten kampen nu al met grote personeelstekorten en die zullen alleen maar toenemen. De cijfers zijn duidelijk: in 1950 stonden zeven werkenden tegenover één gepensioneerde; in 2050 is dat nog maar één werkende op twee gepensioneerden. Hoewel de AOW-budgetten al flink zijn opgelopen, ontbreekt in de Rijksbegroting een structurele aanpak. 

Everhardt benadrukt dat de kloof tussen werkenden en niet-werkenden moet worden gedicht, maar dat dit slechts een deel van de oplossing is. ‘We moeten dit agenderen en samen stappen zetten. Niet alleen Divosa, wij allemaal.’

Een nabije overheid 

Daarnaast wijst hij op het groeiende aantal ‘anti-institutionelen’ die zich afkeren van de samenleving, maar tegelijkertijd vaker aan de gemeentebalie verschijnen. Het symboliseert het afnemende vertrouwen in de overheid. ‘Hoe worden we weer een nabije overheid?’ Dit vraagstuk staat centraal op het Divosa Najaarscongres op 27 november. 

Hoewel er lokaal veel initiatieven ontstaan, zijn die vaak tijdelijk. ‘Het Rijk zou de borging ervan moeten faciliteren, willen we het vertrouwen terugwinnen.’ Een beleidsmedewerker reageert treffend: 'Voor het maken van armoedepakketen zou ik meer de buurt in moeten om te vragen wat mensen echt nodig hebben.'

Lees de analyse van de miljoenennota: wat is de impact op gemeenten?

Jacco Vonhof 

‘Ondernemers nemen geen mensen aan op basis van wat ze niet kunnen’

Jacco Vonhof, voorzitter van MKB-Nederland en eigenaar van een groot schoonmaakbedrijf, schetst een zorgwekkend beeld van de inclusieve arbeidsmarkt: de banenafspraak wordt niet meer gehaald. De groep mensen die destijds begon, gaat bijna met pensioen, terwijl er nu veel minder mensen bijkomen. Bovendien verdwijnt beschikbaar talent vaak achter een zorgwal. En dat is zonde: ‘Ondernemers nemen geen mensen aan op basis van wat ze niet kunnen.’

Vonhof hekelt ook de ingewikkelde systematiek van de loonwaardebepaling. ‘Waarom kan iemand met een beperking bijvoorbeeld voor 22,8 procent werken?’ Volgens hem is een simpel model veel beter: werk met cohorten van 0, 50 of 100 procent inzetbaarheid. Dat scheelt eindeloos veel tijd. 

Over de ‘beleidsarme’ miljoenennota is hij kort: hij is blij met de compensatie voor medewerkers van werkontwikkelbedrijven en opgelucht dat de onderwijskansenregeling is teruggedraaid. Tegelijkertijd maakt hij zich zorgen: ‘Nederland is gestopt met keuzes maken. Straks zitten we met een coalitie met veel partijen die vooral bezig is elkaar klein te houden, en dan gebeurt er vier jaar niks.’

Spreadsheet met gemeentelijke regelingen

Volgens Vonhof is het tijd voor grote maatschappelijke akkoorden, vooral met gemeenten en provincies. ‘Ondernemers willen vooruit, zeker in tijden van krapte. Het schaap met drie poten is meer dan genoeg, zolang maar duidelijk is wat iemand wél kan.’ Hij wijst daarbij op de noodzaak van overzichtelijkheid. ‘Het grootste spreadsheet waar ik ooit mee werkte, was dat met alle gemeentelijke regelingen in onze regio. Daar werd ik knettergek van.’ Gelukkig gaat dat inmiddels heel anders. 

Zijn boodschap aan gemeenten is helder: maak het eenvoudiger en houd rekening met de realiteit. Tachtig procent van de mkb’ers heeft minder dan tien medewerkers; gemiddeld zijn dat er vier. ‘Houd daar rekening mee in wat je van ze vraagt.’

Anton Revenboer

‘Laat je niet in slaap sussen door kleine lichtpuntjes’

De miljoenennota bevat wat lichtpuntjes, maar onzekerheid voor de lange termijn blijft, zegt Anton Revenboer. Het is onduidelijk wanneer er een regeerakkoord ligt en hoe groot de bezuinigingen op het sociaal domein worden tegenover de defensie-uitgaven. Zijn oproep aan gemeenten: wacht niet af, maar werk aan meerjarige scenario’s met integrale, regionale oplossingen.

De partner bij Galan Groep belicht een aantal zaken uit de miljoenennota, relevant voor gemeenten.

Financiële risico’s voor sociaalontwikkelbedrijven

Compensatie voor medewerkers van ontwikkelbedrijven en extra geld voor beschut werk zijn positief, maar de vergrijzing bedreigt het verdienmodel van de sector. Medewerkers met de grootste productiviteit gaan als eerste met pensioen, en zijn niet zomaar te vervangen. ‘Bij ongewijzigd beleid dreigt een jaarlijks tekort van 8 miljoen.’

Verbeter inkoop en toegang van jeugdzorg

Het ‘extra’ geld voor jeugdzorg is volgens Revenboer een sigaar uit eigen doos. Gemeenten moeten inzetten op een lange-termijnvisie, met meer aandacht voor strategische inkoop en betere toegang tot jeugdzorg. Complexe governance-structuren zijn onhoudbaar.

Nu kijken naar impact vergrijzing

Vergrijzing is een mega-thema, citeert Revenboer oud-minister Jet Bussemaker. Het gaat net zo goed over wonen, werk, bieb en bushalte. Het Rijk ziet gemeenten als oplossing. Volgens het CPB vormt de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) nu geen financieel probleem en doen gemeenten het redelijk goed. Toch rijst de vraag hoe dit doorgaat bij toenemende personeelstekorten. Het volgende kabinet moet hiermee aan de slag.

De realisatie van de banenafspraak loopt achter, koppeling met ondernemers en het midden- en kleinbedrijf is cruciaal. Loonkostensubsidie blijft daarin een belangrijk instrument. Uit onderzoek van Galan Groep blijkt dat de uitvoeringskosten van de Wet handhaving sociale zekerheid wel in de begroting zijn gedekt.

Ingrid Hoogstrate

‘Bestaanszekerheid is ook: hoeveel contant geld heb je in huis als de stroom ineens uitvalt?'

Ingrid Hoogstrate, directeur Inclusieve Samenleving bij de VNG, merkt op dat het thema bestaanszekerheid nauwelijks nog terugkomt in verkiezingsprogramma’s. ‘Maar het probleem is daarmee natuurlijk niet verdwenen, zeker niet als je kijkt naar weerbaarheid. Dan wordt bestaanszekerheid juist essentieel: hoeveel contant geld heb je in huis als de stroom ineens uitvalt?’ Ze benadrukt daarbij dat het Rijk moet zorgen voor een toereikend sociaal minimum.

Belangrijk nieuws uit de miljoenennota is volgens Hoogstrate dat gemeenten 720 miljoen euro extra krijgen voor jeugdzorg. ‘Onze mensen stonden klaar om een rechtszaak aan te spannen,’ vertelt de directeur. Dat is voorlopig niet nodig, maar het bedrag is lang nog niet genoeg. 

Ook komt er extra geld voor het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA). Over deelname aan het Integraal Zorg Akkoord (IZA) en AZWA ontstond discussie. Hoogstrate adviseert wel deel te nemen, maar niet omdat het een ‘droomakkoord’ is. ‘AZWA is nu te veel een zorgakkoord; er zit weinig blik vanuit het sociaal domein in.’

Houdbaarheid van de Wmo 

Ook de houdbaarheid van de Wmo blijft een groot thema voor de komende jaren. Vorig jaar kregen gemeenten 75 miljoen euro extra. Nu is er geen acuut probleem, maar door de wijziging in de Wet langdurige zorg (Wlz), de druk op de geestelijke gezondheidszorg en de vergrijzing verwacht Hoogstrate dat steeds meer mensen een beroep gaan doen op de Wmo.

Steun voor staatscommissie demografie 

Op het gebied van asiel en migratie ziet Hoogstrate vooral veel tijdelijke en slechte maatregelen. Tegelijkertijd zit de gemeentelijke opvang voor Oekraïners vol en is er geen duidelijke visie op arbeidsmigratie. VNG steunt daarom het advies van de Staatscommissie Demografie: inzet op gematigde groei en arbeidsmigranten die nodig zijn voor grote opgaven zoals de energietransitie en woningbouw. 

Structureel geld nodig 

Voor de miljoenennota volgend jaar pleit Hoogstrate voor structureel geld voor de lange termijn, een plan voor de komende 10 tot 15 jaar en de mogelijkheid om middelen ontschot in te zetten vanuit het gemeentefonds. Ook waarschuwt ze dat er op papier in 2028 weer een financieel ‘ravijnjaar’ komt en roept ze gemeenten op inzichtelijk te maken waar het wringt.