Loop jij soms vast in gesprekken met mensen die je begeleidt? Gaat de uitvoering van een (leer)traject of de samenwerking met anderen niet altijd even soepel? Of is er een vraagstuk dat al heel lang op de agenda staat, maar niet echt wordt opgelost?

Divosa heeft de ingrediënten om verder te komen! We ontwikkelden een keuzeschema, leermenu’s en leerrecepten om vraagstukken bespreekbaar te maken en te komen tot een goede afloop. Bedoeld voor uitvoering, beleid en management.

Waarom zou je samen leren in de uitvoering?

Organisaties zijn continu in ontwikkeling. De vraag is dan ook: hoe zorg je ervoor dat er daadwerkelijk verbetering ontstaat? Dat vraagt om een aanpak die door alle lagen heen gaat – van uitvoering en beleid tot management en bestuur. In elke laag zijn andere acties nodig, maar ze zijn allemaal met elkaar verbonden. Juist daarom is het belangrijk om het hele systeem in beeld te hebben. Idealiter breng je dat systeem letterlijk samen in één ruimte, maar ook wanneer dat niet mogelijk is, helpt het om met een team bewust breder te kijken. Zo ontdek je beter hoe je een vraagstuk in beweging krijgt en wat er nodig is om iets van de grond te krijgen.

Urgentie is groot

De urgentie hiervoor is groot. Organisaties en samenwerkingen veranderen voortdurend, en dat vraagt om een lerende houding. Tegelijkertijd neemt de complexiteit toe: vraagstukken raken vaker meerdere beleidsdomeinen waarin wet- en regelgeving overlapt. En de uitvoerbaarheid van beleid staat onder druk. In zulke situaties is de eerste reactie vaak om af te wachten. Bijvoorbeeld op het Rijk, andere onderdelen van de organisatie of een (lokale) partner in de uitvoering. In de praktijk blijkt dat veel vraagstukken al (deels) binnen de eigen gemeente opgepakt kunnen en moeten worden. Alleen al om een begin te maken, of omdat afwachten simpelweg geen optie is: het werk gaat immers door.

Welke stappen kun jij zetten?

Dat roept een belangrijke vraag op: wat kun jij zelf doen om bij te dragen aan de gewenste beweging? Welke stappen kun jij zetten? Deze tool helpt om uit dilemma’s te komen en geeft richting aan het leren van de organisatie. Het biedt handvatten om vraagstukken – of ze nu spelen in de uitvoering, het beleid of het management – daadwerkelijk in beweging te brengen.

En dat begint letterlijk met zelf in beweging komen. Als professional, team of organisatie(s). En dat is precies waar de Divosa Leerrecepten je bij kunnen helpen. De leerrecepten zetten het leren in jouw organisatie in beweging. Stap in het keuzeschema en ontdek welk leerrecept het dilemma in beweging zet. 

Leeswijzer

In deze publicatie vind je de ingrediënten om een stap te zetten in jouw dilemma. 

Je start met het keuzeschema in hoofdstuk 1.  Dit doorloop je alleen of met een klein groepje, of je vraagt workshop aan waarbij een procesbegeleider van Divosa langskomt. Scherpe vragen over jouw dilemma leiden je naar een leerrecept. 

Deze leerrecepten vind je in hoofdstuk 3. Het zijn werkvormen die je helpen om tot een oplossing te komen, kant en klaar om te gebruiken door jou, inclusief formats om zelf in te vullen. 

Heb je al ideeën over hoe je het wil aanvliegen? Vanuit je rol, de fase waarin je vraagstuk zich bevindt, of vanuit een casus? In hoofdstuk 2 hebben we leermenu's voor je samengesteld: een setje leerrecepten die goed bij elkaar smaken. 

Loop je vast in de uitvoering, wil je de samenwerking met ketenpartners verbeteren of wil je een vraagstuk oplossen maar weet je nog niet waar je moet beginnen? Doorloop dan dit keuzeschema. Hiermee los je het vraagstuk vandaag niet op, maar kom je wel uit bij een leerrecept. Het keuzeschema daagt je uit en helpt om een volgende stap te zetten in het oplossen van je vraagstuk. Je kunt het keuzeschema alleen doorlopen, in een duo of met een groep. Dit kan op twee manieren: zelfstandig of onder begeleiding van een procesbegeleider van Divosa in een gratis workshop op maat.

• Het keuzeschema zelfstandig doorlopen >
• Het keuzeschema onder begeleiding doorlopen in een workshop >

Met wie?

Een groep kan bestaan uit collega's van je eigen team of organisatie. Doel is dan om inzicht te krijgen waar iedereen in de uitvoering  tegenaan loopt en daarna samen een stap verder te zetten. Maar een groep kan ook juist bestaan uit collega's van verschillende teams of organisaties om inzicht te krijgen in elkaars werkveld en op deze manier te ontdekken hoe je samen verder kunt werken aan vragen in de uitvoering.

Wat levert het op?

• Inzicht in je vraag, je eigen handelen en samenwerking.
• Overzicht in de situatie.
• Een leerrecept dat aansluit bij de situatie bij jouw situatie en context.

Het keuzeschema zelf doorlopen

Wil je het keuzeschema zelf doorlopen? Alleen, in een duo of met een kleine groep? Dat kan! Print het keuzeschema uit en doorloop het stap voor stap. Je komt uit bij een leerrecept dat je kunt gaan uitwerken om gericht een volgende stap in de uitvoering of samenwerking te zetten. 

Het keuzeschema onder begeleiding doorlopen 

Wil je het keuzeschema onder begeleiding doorlopen? Dat kan! Tijdens een workshop, aangepast aan jullie context, ga je samen met je collega's aan de slag met een actueel dilemma of vraagstuk. Onder begeleiding van een procesbegeleider van Divosa doorloop je het keuzeschema stap voor stap. Je sluit af met een uitgewerkt leerrecept waarmee je gericht een volgende stap in de uitvoering of samenwerking zet. De workshop is gratis. 

Soms kom je er niet uit. Je loopt vast in de begeleiding van iemand, er is een vraagstuk dat maar niet wordt opgelost of een samenwerking verloopt al tijden stroef. Wat dan? Pak het aan! Ga samen met je collega’s op zoek naar een oplossing. 

Om je hierbij te helpen zijn er drie leermenu’s. In de leermenu’s vind je leerrecepten - werkvormen - die helpen om tot een oplossing te komen, stap voor stap. Welk menu je kiest, is afhankelijk van hoe je het vraagstuk wilt aanvliegen:

• Vanuit jouw rol: als uitvoering, beleid of management?
• Vanuit de fase van het vraagstuk. Is het nodig om het dilemma eerst nog te verkennen en verdiepen? Of is het probleem duidelijk en wil je zoeken naar een oplossing?
• Vanuit de casus, de inhoud of de samenwerking?

Veel succes!

In dit hoofdstuk vind je tien uitgewerkte leerrecepten (werkvormen) waarmee je gericht een volgende stap in de uitvoering of samenwerking zet. 

Per leerrecept staat beschreven wat je nodig hebt om het te bereiden en wat het kan opleveren. Je kunt leerrecepten ook mixen en matchen. Dat wil zeggen dat je een of meer leerrecepten inzet voor het oplossen van je dilemma.

Aan dit leerrecept wordt nog gewerkt. Bekijk alvast het filmpje  hierna!

Spannend? Begin met een voorbeeld! | Concreet onderwerp | Samenwerking | Verkennen oplossingsrichting(en) 

Verdiep je samen met collega’s van je eigen en eventueel andere organisaties in een praktijkvoorbeeld. Deze teamopdracht start met een voorbeeld van buiten. Bijvoorbeeld iets wat je hebt gezien op LinkedIn of hebt gehoord tijdens een regionaal overleg. Aan de hand van de Gluren bij de buren-werkvorm bespreek je met directe collega’s, andere teams of samenwerkingspartners wat je aanspreekt en hoe het bij jullie gaat. Wat neem jij mee als aandachtspunt of actieplan om uitvoering of samenwerking te versterken?

Wat levert het op?

• Inspiratie
• Verkennend gesprek over kansen om een aanpak en/of samenwerking te versterken
• Uitwisseling van ervaringen en (nieuwe) ideeën
• Aandachtspunten of aanpak om gericht aan de slag te gaan

Wat heb je nodig?

• Deze PowerPoint-presentatie.
• Instructie (slide 1 van de PowerPoint-presentatie) voor wie het gesprek begeleidt.
• Een voorbeeld van buiten: bijvoorbeeld een verhaal, video of onderzoek met interessante elementen waarover je hebt gelezen/gehoord via LinkedIn, nieuwsbrieven, regionale overleggen, etc.
• Collega’s en samenwerkingspartners met wie je samenwerking of huidige aanpak wilt versterken.
• Laptop of groot scherm, pennen en post-it’s.

Voorbereiding

• Wie wordt de buur die tijdens deze werkvorm centraal staat? Kies een inspirerend of prikkelend voorbeeld. Dit kan een ervaringsverhaal zijn, praktijkvoorbeeld, een video of casus of uitkomst van een onderzoek. Zorg ervoor dat deelnemers het voorbeeld in 5-7 minuten kunnen lezen of beluisteren.
• Lees de instructie (slide 1 op de presentatie). Het helpt je om Gluren bij de buren in een paar stappen voor te bereiden. En het biedt houvast voor het begeleiden van het gesprek. Kijk de teamopdracht die in de presentatie staat alvast door. Eventueel scherp je deze voor je eigen situatie aan.
• Zet het op de agenda van een regulier team- of afstemmingsoverleg. Of plan een apart moment met collega’s van binnen en buiten je team.

Uitvoering

Volg de opdrachten op de slides en bewaak de tijd. Per stap vind je tijdsindicatie. Zorg ervoor dat iedereen de ruimte heeft om een bijdrage te leveren.

Kennis is kracht | Wet- en regelgeving | Uitwisseling van ervaringen en voorbeelden | Q&A

Collega’s van verschillende teams of organisaties leren van elkaars expertise en ervaring. Het hoofddoel is kennisuitwisseling. Tijdens de sessie komt gedetailleerde informatie aan bod die professionals helpen om hun taken en rollen goed uit te laten voeren. Je kunt een ervaren collega of expert van buiten nieuwe wetenschappelijke, juridische of praktische kennis laten delen. Tijd nemen voor de vraag wat dit betekent voor professionals in de uitvoering maakt deze kennis relevant.

Wat levert het op? 

• Actuele kennis
• Inspiratie
• Antwoord op vragen
• Erachter komen welke vaardigheden en kennis je nog nodig hebt
• Bewustzijn van wat je als professional te leren hebt en wat je vanuit de organisatie hebt te faciliteren zodat zij hun werk kunnen uitvoeren

Ingrediënten

• Actualiteit, thema of vraagstuk
• Gespreksleider
• Expert sprekers of ervaringsdeskundigen om kennis te delen
• Deelnemers
• Format kennissessie (download)

Voorbereiding

Vul het voorbeelddraaiboek (download) in en deel deze alvast met de mensen die een actieve rol hebben in het programma. En bedenk hoe het perspectief van inwoners - de mensen voor wie je het doet - aandacht krijgt.

Aandachtspunten

• Sprekers hoeven niet altijd van buitenaf te komen, kijk ook naar experts en voorbeelden in je eigen organisatie of netwerk van ketenpartners. Je hebt meer kennis in huis dan je denkt!
• Zorg voor kort maar krachtige bijdragen van de sprekers en organiseer interactie gedurende het programma.
• Je kunt deelnemers eventueel ook een luisteropdracht geven waar ze na de presentatie met elkaar over in gesprek gaan. Kijk ter inspiratie voor vragen in een voorbeeldopdracht van Gluren bij de buren of de formats van de leerrecepten Koffie-intervisie of Vissenkom.

Eye-openers in 30 minuten | Wat moet en kan ik doen? Sparren met anderen | Handelingsperspectief

Je bespreekt een persoonlijk dilemma in de uitvoering van je werk met een aantal collega’s met eenzelfde soort functie. Snel en informeel, en daarna kun je weer door!

Wat levert het op?

• Inspiratie en tips voor iets waar jij in in de praktijk tegenaan loopt
• Uitwisseling van ervaring en kennis met collega’s

Ingrediënten

• Een werksituatie die je lastig vindt
• Collega’s die in dezelfde situatie en rol zitten
• Veilige omgeving
• Koffie (of thee)
• Het format Koffie-intervisie (download, pdf)

Voorbereiding

Lees het format Koffie-intervisie door, plan een moment in en neem de volgende spullen mee naar het gesprek met je collega’s:

• Leeg A4 of A3 papier
• Stickynotes
• Stift en pennen

Uitvoering

Houd je aan de instructie en bewaak de tijd per stap zodat je binnen de afgesproken tijd alle onderdelen van de intervisie doorloopt. Alleen dan leert iedereen ervan.  

Aandachtspunten/tips/voorbeeld

• Zorg ervoor dat je als casusinbrenger een casus hebt voorbereid waar je bewust aan wilt werken.
• Schrijf de vier stappen op het vel papier, inclusief tijd per stap.
• Wijs iemand aan die de opdracht (per stap) en de tijd bewaakt.

Aan de lat voor de volgende stap | Samenwerking | Gezamenlijk beeld | Wat werkt? Samen vooruit 

Dit is een fijne methode die op snelle en interactieve manier inzicht geeft in de
verschillende perspectieven op een gedeeld thema. Je stapt met collega’s van verschillende teams of organisaties op een lijn en hebt meteen overzicht in waar iedereen staat en hoe het met de uitvoering gaat. De meetlat maakt inzichtelijk welke stap je samen kan maken om de uitvoering te verbeteren.

Wat levert het op?

• Overzicht van hoe collega’s en organisatie naar de situatie van een vraagstuk kijken.
• Inzicht in de uitvoering, voortgang of resultaat (soort thermometer: waar staan we).
• Interactief gesprek tijdens een verbindingssessie, kennissessie of werkatelier.
• Gezamenlijk beeld of taal.
• Samen een stap vooruit.

Wat heb je nodig?

• Onderwerp of stellingen
• Open ruimte, 3 vellen papier en een stift
• De powerpointpresentatie: Stappenplan Meetlat (download, pdf)
• Deelnemers

Voorbereiding

Bepaal met welk doel je de meetlat wilt gebruiken en wie je hiervoor uitnodigt.
Kies 1 of 2 onderwerpen die je wilt bespreken. Formuleer de ambitie of uitdaging als een stelling. Plan een passend moment. Reserveer een grote open ruimte. Print de presentatie uit als hand-out voor jezelf.

Aandachtspunten/tips/voorbeeld

Zorg voor duidelijke inleiding en conclusie: waarom wil je met deze mensen de meetlat doen en wat heeft de meetlat opgeleverd?

Een spel met serieuze vervolgacties | Ervaring en kennis delen | Relevantie onderwerp | Inspiratie

Je luistert samen met collega’s van je eigen organisatie en/of samenwerkingspartners naar een casus en ontrafelt daarna het mysterie. Juist ook met de collega’s die verder van de uitvoering staan en weinig ervaring hebben met de realiteit. Na het luisteren en ontrafelen, ga je met elkaar in gesprek hoe dit in jouw uitvoeringspraktijk werkt.  

Wat levert het op?

• Inzicht in verschillende ervaringen en perspectieven op de uitvoering.
• Groter gevoel van betrokkenheid of urgentie.
• Verkennend of verdiepend gesprek over oplossingsrichtingen.

Wat heb je nodig?

• Gespreksleider
• Mysterie

Mysterie Module Rechtsbescherming
Voor inhoudelijke verdieping en bespreken van samenwerking over bijvoorbeeld de aanvraag van een traplift, een uitkering die onverwacht gekort wordt of over een escalatie voorkomen in een gezin. Op de webpagina vind je ook een handleiding. (Divosa • december 2023)

Mysterie Module Inburgering
Voor inhoudelijke verdieping en bespreken van samenwerking over bijvoorbeeld jongeren en inburgering, starten met inburgering vanuit het azc en uitdagingen rondom het combineren van taalles en werk. Op de webpagina vind je ook een handleiding. (Divosa • april 2026)

Voorbereiding

Kies een casus, lees de handleiding door en nodig collega’s uit die je erbij wilt hebben.

Uitvoering

Doorloop de stappen van de Mysterie Module.

Aandachtspunten/tips/voorbeeld

Het is handig als iemand een verslag maakt, zodat je alle besproken mogelijkheden en denkstappen na kunt gaan. 

Knel: maak er samen een punt van! Weerstand | Samenwerken | Met een andere bril naar je dilemma of vraag kijken

Stap in de schoenen van collega’s of andere organisaties. Je ontdekt nieuwe perspectieven op het dilemma of vraagstuk over jullie samenwerking. Speel het rollenspel tijdens een regulier overleg met andere teams of organisaties of plan hier een apart moment voor.

Wat levert het op? 

• Andere kijk op je dilemma of vraag
• Frisse stap vooruit
• Meer onderling begrip en sterkere samenwerking 

Ingrediënten

• Actueel samenwerkingsvraagstuk
• Vier-acht deelnemers van betrokken teams of organisaties
• A4-papieren en stiften
• Stappenplan rollenspel (download, pdf)
• Iemand die het gesprek wil leiden, ervaring is niet nodig (zie uitleg bij stappenplan)

Voorbereiding

• Plan een passend moment in, bijvoorbeeld tijdens een teamoverleg of afstemmingsoverleg met de keten.
• Vertel deelnemers dat jullie het rollenspel gaan spelen, vraag of zij dit oké vinden en om hun commitment. Dit is vooral belangrijk als er verschillende perspectieven zijn die tot onenigheid kunnen leiden. Geef aan dat het een rollenspel is dat nieuwsgierigheid en een open houding vraagt. Iedereen bepaalt zelf wat er wel of niet gezegd wordt.
• Zorg ervoor dat je van te voren een concreet vraagstuk hebt waar je het rollenspel op toepast. Tip: gebruik de vraagverhelderaar (download, pdf) om tot een scherpe vraag te komen. 

Samen sta je sterker | Elkaar leren kennen | Algemeen thema of uitdaging | Overzicht taken en rollen

Een groep collega’s van verschillende teams of organisaties leert elkaar (beter) kennen. Vanuit een gemeenschappelijk thema leg je verbindingen tussen de betrokken ketenpartners en professionals. Tijdens de netwerkbijeenkomst is kennisuitwisseling geen doel, maar een manier om contact tussen mensen te versterken. Dit kan met grote en kleine groepen. 

Wat levert het op? 

• Elkaar kennen en (eenzelfde beeld hebben) bij de ontwikkelingen
• Een overzicht van alle partners die een rol hebben bij je vraagstuk
• Inzicht in elkaars werk en ideeën
• Betere samenwerking

Ingrediënten

• Gemeenschappelijk thema
• Gespreksleider
• Groep deelnemers die ieder op een eigen manier betrokken zijn
• Sprekers
• Format verbindingssessie (download)

Voorbereiding

Zorg voor een actueel en breed thema. Eentje waar alle deelnemers een rol in hebben. Bijvoorbeeld: samenwerken, dezelfde taal spreken, uitwisseling perspectieven. Gebruik het format verbindingssessie (download) voor een vliegende start. 

• Tip 1: gebruik een ander leerrecept als onderdeel in het programma.
• Tip 2: organiseer de bijeenkomst samen met partners voor een gedeelde uitstraling naar de uitvoering en betrokkenheid bij de vervolgstappen.
• Tip 3: Spreek na de bijeenkomst met elkaar af of je een volgende datum wil plannen. Met terugkerende bijeenkomsten zorg je dat ook bij nieuwe gezichten de lijntjes kort blijven.
   

Duik in elkaars verhaal | Wat moet en kan ik doen? | Sparren met anderen | Handelingsperspectief

Ga in gesprek over een concreet vraagstuk of gezamenlijke ambitie en leer meer over de verschillende rollen binnen en perspectieven op de opgave. Samen met een groep collega’s reflecteer je op wat er gebeurt in de praktijk en tijdens het vissenkomgesprek. 

Wat levert het op?

• Inzicht in rollen en verantwoordelijkheden van andere betrokken collega’s en organisaties
• Bewustzijn van verschillende perspectieven, belangen en ervaringen in de uitvoering
• Gevoel bij onderliggende vragen en dilemma’s
• Inzicht in wat werkt, niet werkt en hoe je onderlinge samenwerking kan versterken
• Een diepere band met collega’s  

Ingrediënten

• Een werksituatie die je lastig vindt
• Betrokken medewerkers
• Veilige omgeving
• Format voor de uitvoering van de Vissenkom (download, pdf)

Voorbereiding

Als initiatiefnemer bereid je de intervisie voor: wat is de context, aanleiding en behoefte binnen de groep? Hoeveel tijd is er nodig of beschikbaar? 
Het is belangrijk dat er een specifieke uitdaging, vraag of dilemma is waar de deelnemers vanuit verschillende rollen en verantwoordelijkheden aan bijdragen. Regel een afgesloten ruimte. Je nodigt deelnemers uit, waarbij duidelijk wordt aangegeven wat de bedoeling en verwachting van de sessie is.

Let op: De vissenkom is een werkvorm die op zichzelf niet veel zegt. Bepaal voor jezelf op welke manier je dit toepast en focus in de communicatie vooraf dat je mensen uitnodigt om inhoudelijke verdieping en samenwerking te zoeken op een specifiek onderwerp. 

Uitvoering

Bewaak de tijd per stap zodat je binnen de afgesproken tijd het hele leerproces doorloopt, waarbij iedereen iets leert.

3 keer knallen en klaar! Verdiepen en experimenteren | Samenwerking | Reflecteren

Met een groep collega’s van verschillende teams en organisaties los je in drie bijeenkomsten een ingewikkeld vraagstuk op: 3 keer knallen en klaar! Jullie gaan verdiepen, oplossingen bedenken, hiermee experimenteren en reflecteren op de ervaringen.

Wat levert het op?

• Een oplossing of werkwijze
• Betere samenwerking
• Inzicht in elkaars rollen

Wat heb je nodig?

• Een vraagstuk dat verdieping, uitwerking én experiment vraagt
• Twee personen: een trekker van het proces (programma maken, werkvormen begeleiden en samen leren en werken stimuleren) en een trekker van de inhoud (ervoor zorgen dat iedereen die nodig is voor verdieping, ontwerpen, experiment en draagvlak aanwezig is)
• Professionals van teams/organisaties die onderdeel zijn van de vraag en/of oplossing
• Voorbeeld draaiboek (download) waarmee je je eigen werkatelier vormgeeft

Voorbereiding

• Stem met 2 betrokken collega’s, van je eigen organisatie of samenwerkingspartij, een heldere ‘Hoe kunnen we…’-vraag op. Hiervoor kun je de vraagverhelderaar gebruiken. Download de vraagverhelderaar (pdf)
• Bepaal wie de inhoudelijk trekker wordt en wie de procesbegeleider. Soms is het voor het proces verstandig om een neutrale procesbegeleider in te schakelen.
• De inhoudelijk trekker zorgt ervoor dat er tijd en ruimte is voor het werkatelier, nodigt de collega’s uit die nodig zijn voor het verdieping, oplossing en uitvoering daar, regelt de praktische zaken en is het aanspreekpunt voor de deelnemers.
• De persoon die het proces begeleidt bereidt het programma voor en begeleidt de bijeenkomsten. De procesbegeleider let op de groepsdynamiek, bewaakt de tijd en begeleidt de werkvormen.
• Bedenk welke mensen je nodig hebt om het vraagstuk uit te diepen, een oplossing te ontwikkelen en die uit te (mogen) voeren. Nodig deze mensen uit.
• Maak een draaiboek voor de drie bijeenkomsten.

Aandachtspunten/tips/voorbeeld

• Afstemming met managers en leidinggevenden. Neem managers en leidinggevenden mee en zorg ervoor dat zij hun medewerkers motiveren om deel te nemen aan het werkatelier. Zij zijn ook belangrijk voor het ruime geven van experimenteren, leren en implementeren van de uitkomsten. Tip: gebruik deel 1 van het draaiboek voor dit gesprek en afstemming (download).
• Tijdens de eerste bijeenkomst stel je de ontwerpvraag samen scherp. Nodig collega’s en organisaties uit die nodig zijn voor het realiseren van de oplossing.
• Zorg ervoor dat er tussen de tweede en derde bijeenkomst een aantal weken tijd zit om te toetsen of jullie plan echt een verbetering is voor inburgeraars en professionals. 

Divosa

Aïdadreef 8 | 3561 GE Utrecht 
Postbus 9563 | 3506 GN  Utrecht
030 - 233 23 37
info@divosa.nl
divosa.nl

Auteur

Mirjam Gietema (Divosa)

Eindredactie en webredactie

Iris Ruijs en Caroline Huisman (Divosa)

Fotografie

Lize Kraan

Filmpjes

Yoni Kleiboer (Divosa)

Vormgeving Keuzeschema Leerrecepten

Muzus

Versie

april 2026