‘COMPLEX!’ is hét multimediale spel over succesvol samenwerken bij complexe problematiek en botsende belangen. Bekijk de video’s, speel het rollenspel en ervaar zelf welke strategieën werken... en welke niet!
Professionals en organisaties in het sociaal domein werken in een complexe omgeving: ze hebben te maken met verschillende wetten, opgaven en andere organisaties, en de problemen van inwoners passen meestal niet binnen de verschillende (beleids)domeinen waarin gemeenten de uitvoering hebben georganiseerd.
In deze complexe omgeving is er vaak sprake van botsende belangen. En dat maakt samenwerken met collega's, andere hulpverleners en samenwerkingspartners verrekte lastig. Veel professionals in het sociaal domein zullen dit herkennen. Maar waarom is samenwerken in deze situaties eigenlijk zo moeilijk? En wat kun jij doen om de samenwerking te verbeteren?
In COMPLEX! geven bestuurskundigen Duco Bannink en Hans Bosselaar van de Vrije Universiteit Amsterdam in drie korte colleges antwoord op deze vragen. Zij introduceren het begrip 'empathisch positioneren', waarmee je kunt oefenen in een rollenspel. In het spel verplaatsen de deelnemers zich in elkaars belangen en leren zij hoe ze bij kunnen dragen aan het realiseren van elkaars doelen. Zodat inwoners beter geholpen kunnen worden.
Om je richting te geven bij het spelen van het rollenspel, hebben Divosa en de VU een spelbord en rolkaarten ontwikkeld. Deze kun je bestellen via deze website of downloaden en zelf printen.
Het rollenspel is bedoeld voor het verbeteren van samenwerking in complexe situaties met botsende belangen. Dat is natuurlijk niet altijd het geval: als je het eens bent over de doelen of als je precies weet wat je wilt bereiken, dan zijn er andere manieren om af te stemmen. Bekijk daarom eerst de mini-colleges. Op basis van de colleges kun je bepalen of het rollenspel past bij jouw situatie.
Tip: kijk de video's samen met collega's. De colleges duren 10 tot 15 minuten.
De colleges geven jou en je medespelers de stevige theoretische basis die nodig is om het spel goed te kunnen spelen.
Vul het bestelformulier in, dan sturen wij het spel − dat bestaat uit een spelbord en zes rolkaarten in een stevige doos − naar je toe. Wil je direct beginnen met spelen? Je kunt het spelbord en de rolkaarten ook downloaden, printen en zelf uitknippen.
COMPLEX! is ontwikkeld door de VU en bewerkt door de VU en Divosa in het kader van het programma Dwars door domeinen. In Dwars door domeinen werkt Divosa samen met het ministerie van BZK en gemeenten aan het verbeteren van samenhangende dienstverlening voor mensen met multiproblematiek. Samenwerkingsvraagstukken spelen daarbij altijd een belangrijke rol.
Bekijk, voordat je met het spel begint, eerst de drie mini-colleges. Op basis van de colleges kun je bepalen of het rollenspel past bij jouw situatie.
Veel succes en plezier met het bekijken van de colleges en het spelen van het rollenspel!
De kern van de oplossing zit in de acceptatie dat je de problemen niet volledig en definitief kunt oplossen, maar dat je door samenwerking wél stappen kunt zetten
In dit eerste mini-college van ongeveer 15 minuten vertelt Duco over de evolutie van de naoorlogse, traditionele samenleving naar onze huidige, laatmoderne netwerksamenleving − en de grote invloed die dit heeft op onze manier van samenwerken.
Klik op CC in de videospeler om de ondertiteling aan of uit te zetten.
In de jaren ‘50 en ‘60 van de vorige eeuw werd de Nederlandse samenleving gekenmerkt door universele waarden en regels (wat is goed, wat is waar, wat is toegestaan?) die top-down werden bepaald en in de maatschappij besloten lagen. Dit bood veel zekerheid, maar weinig autonomie, vertelt Duco.
Verschillende factoren (waar in deze video niet dieper op in wordt gegaan) hebben geleid tot een verschuiving van een hiërarchische naar een netwerksamenleving, waarin actoren autonoom zijn en handelen vanuit hun eigen perspectief. Samenwerking is niet langer vanzelfsprekend; professionals vormen alleen maar netwerken (of 'klieks') als de interactie voor het bereiken van hun eigen specifieke doelen relevant is.
De verschuiving van hiërarchie (veel zekerheid, weinig autonomie) naar netwerk (weinig zekerheid, veel autonomie) heeft gezorgd voor twee vormen van spanning:
Schematisch vat Duco dit als volgt samen:
Het schema toont de informatiestromen tussen beleid, human service organizations (HSO), street level bureaucrats (SLB) en cliënt, binnen en tussen verschillende beleidsdomeinen. Dit leidt tot verticale spanningen (binnen domeinen) en horizontale spanningen (tussen domeinen), en informatieasymmetrie. Bekijk het college voor een uitgebreide uitleg.
De huidige individualisering zorgt voor een kloof tussen (onder andere) de wereld van de beleidsmaker en die van de uitvoerder. De professional heeft meer autonomie, maar ervaart ook de dubbele onzekerheid van een systeem waarin niemand de volledige controle heeft. Samenwerking vereist daarom een bewuste zoektocht naar wederzijds nut, in plaats van een blind vertrouwen in gedeelde doelstellingen.
Verschillende mensen en verschillende groepen hebben eigen ideeën over wat goed, waar en toegestaan is
In de vorige video schetste Duco de ontwikkeling van een samenleving waarin samenwerken steeds ingewikkelder is geworden. Traditionele bestuurskundige ideeën over de vormen van afstemming die nodig zijn om de samenwerkingsproblemen van nu het hoofd te bieden, zijn ontoereikend, betoogt Duco in dit tweede college. Is er een uitweg?
Klik op CC in de videospeler om de ondertiteling aan of uit te zetten.
Afstemmingsproblemen zijn complexer geworden en afstemmingsvormen zijn meegeëvolueerd, zegt Duco in het college. Bestuurskundigen beschrijven deze evolutie vaak in de volgende drie stappen:
Network governance wordt vaak gezien als de volgende, betere stap in de evolutie van afstemmingsvormen. Duco betwijfelt dit. Want als je als professional in die wereld van samenwerken stapt, dan kom je in een moeras terecht van verschillende belangen. En hoe kom je daar weer uit? Hoe zorg je dat je niet verzandt in eindeloos overleg, maar ook echt resultaten boekt? De 'traditionele' bestuurskunde heeft hier nog geen oplossing voor gevonden.
Duco vat bovenstaande als volgt schematisch samen:
Het schema laat zien dat mogelijke oplossingen (sturen, markt/inkoop en samenwerken in netwerken) afhankelijk zijn van de complexiteit van een vraagstuk en de mate van consensus. Voor het vakje rechtsonder (complex vraagstuk, weinig consensus) heeft de traditionele bestuurskunde nog geen oplossing gevonden.
De professional van nu bevindt zich vaak in het vakje rechtsonder: de vraagstukken zijn complex, er is weinig of geen consensus over doelen en er zijn weinig of geen gedeelde belangen. In het volgende (en laatste) college vertelt Duco over de stappen die dan nodig zijn om tóch oplossingen te vinden.
In dit derde en laatste mini-college legt Duco uit hoe professionals in complexe situaties met botsende belangen tóch succesvol kunnen samenwerken. Daartoe introduceert hij het begrip 'empathisch positioneren' (of: wederzijds duiden), een proces waarin samenwerkingspartners hun eigen inbreng, behoeften en belangen vertalen naar het perspectief van de ander.
Klik op CC in de videospeler om de ondertiteling aan of uit te zetten.
Bij het oplossen van complexe problemen in het sociaal domein, moet je uitgaan van je eigen positie. Er is geen ‘wij’, zegt Duco in deze video, alleen maar een 'ik'. Die ‘ik’, dat is degene die handelt. En die ‘ik’, dat ben jijzelf.
Als je op zoek gaat naar samenwerking, krijg je te maken met vele andere ‘ikken’. Al deze actoren (Ik 2, Ik 3, enzovoort) vertrekken vanuit hun eigen startpositie: net als jij moeten zij rekening houden met de eigen interne organisatie (beleid, ideeën over hoe je problemen oplost, expertise en beschikbaarheid van collega's, enzovoort) en harde randvoorwaarden (wetgeving, budgetten, enzovoort). Hier heb jij geen invloed op.
Duco geeft dit als volgt weer:
Het schema laat zien dat ‘Ik 2’ niet zomaar in de richting van ‘Ik 1’ (jijzelf) kan bewegen: ‘Ik 2’ is immers gebonden aan een eigen interne organisatie en harde randvoorwaarden. Hier heb je geen invloed op.
Succesvolle samenwerking (of afstemming) in een complexe situatie met botsende belangen ontstaat pas wanneer beide partijen hun eigen inbreng en hun eigen behoeften vertalen naar het perspectief van de ander. Dit proces van wederzijds duiden noemt Duco 'empathisch positioneren'.
Met empathisch positioneren heb je een krachtig instrument in handen om in complexe situaties met botsende belangen tóch succesvol te kunnen samenwerken. In het rollenspel dat de VU en Divosa hebben ontwikkeld, kun je hiermee oefenen. Je leest er meer over in het volgende hoofdstuk, waar je ook het spelbord en de rolkaarten die bij het rollenspel horen, kunt bestellen of downloaden.
Je hoeft het niet eens te zijn met het standpunt van de ander. Je moet het wél erkennen als een onveranderlijk gegeven.
In de colleges heb je geleerd waarom samenwerken in het sociaal domein zo ingewikkeld is. En hoe je ondanks botsende belangen tóch tot afstemming kunt komen. Nu is het tijd om te oefenen!
In dit hoofdstuk geven we een korte toelichting op het spel. Je kunt het spelbord en de rolkaarten die bij het rollenspel horen, bestellen of downloaden.
COMPLEX! - Het spel
Via onderstaand formulier kun je COMPLEX! bestellen. Binnen vijf werkdagen ontvang je het spel − dat bestaat uit een spelbord en zes rolkaarten, in een mooie, stevige speldoos − per pakketpost op het opgegeven adres.
Begin je liever meteen? Je kunt het spelbord en de rolkaarten ook downloaden en uitprinten.
Jouw bestelling van het spel COMPLEX! is geplaatst. We sturen het spel z.s.m. naar je op.
Vragen? Mail naar dwarsdoordomeinen@divosa.nl
Met vriendelijke groet,
Team Dwars door domeinen
Je speelt het spel met 4, 5 of 6 personen.
Verder heb je nodig:
Heb je vragen of opmerkingen naar aanleiding van de video’s of het spelen van het spel? Of wil je jouw ervaringen met het spelen van het spel met ons delen? Stuur dan een e-mail naar dwarsdoordomeinen@divosa.nl.
In dit (laatste) hoofdstuk geven we nog een aantal tips die je kunnen helpen bij het spelen van het spel en het verbeteren van jouw samenwerking met anderen.
Samenwerken is eigen doelen (waar mogelijk) verbinden aan die van anderen, in plaats van werken aan één groot gemeenschappelijk doel.
Als er sprake is van stroeve samenwerking, denk dan niet: 'We moeten beter samenwerken' (systeem-werk), maar: 'Ik moet beter samenwerken' (mensen-werk).
Alle samenwerkingspartners vertrekken vanuit hun eigen startpositie: net als jij moeten zij rekening houden met de eigen interne organisatie en harde randvoorwaarden.
Start met een eigen analyse en oplossingsrichting voor jouw eigen professionele uitdaging .
Je weet altijd waar je heen wilt, maar nooit waar je uitkomt.
Onthoud: als professional sta je er niet alleen voor. Om je eigen deel van een probleem op te lossen − al is het maar tijdelijk − heb je anderen nodig. De kern van de oplossing zit in het accepteren dat je de problemen niet volledig en definitief kunt oplossen, maar door samenwerking wél stappen kunt zetten.
Veel succes en plezier met het spelen van het rollenspel!
‘COMPLEX!’ is ontwikkeld door de VU en bewerkt door de VU en Divosa in het kader van het programma Dwars door domeinen. In Dwars door domeinen werkt Divosa samen met het ministerie van BZK en gemeenten aan het verbeteren van samenhangende dienstverlening voor mensen met multiproblematiek. Samenwerkingsvraagstukken spelen daarbij altijd een belangrijke rol.
Kijk voor meer informatie over het programma op divosa.nl/dwarsdoordomeinen.
Aïdadreef 8 | 3561 GE Utrecht
Postbus 9563 | 3506 GN Utrecht
T 030 - 233 23 37
E info@divosa.nl
www.divosa.nl
Duco Bannink (VU)
Hans Bosselaar (VU)
Wim Ravenshorst (Divosa)
Judith Tijdink (Divosa)
Veronique Gielissen (Divosa)
Jasper van Huissteden (Divosa)
GetyourStudio
Jasper van Huissteden (Divosa)
Diederik de Klerk (Divosa)
Remco van Brink (Divosa)
Februari 2026
