Het akkoord investeert in belangrijke fundamenten. Het kabinet maakt middelen vrij voor armoedebestrijding, sociale basis, huisvesting en Leven Lang Ontwikkelen. Tegelijkertijd ziet Divosa ook risico's voor de gemeentelijke begroting en uitvoering: zoals de WW-verkorting en het ontbreken van een structurele oplossing voor de uitstel van het ravijnjaar.

Het kabinet heeft oog voor demografische ontwikkelingen, maar de vertaling naar de praktijk is weerbarstig. De vergrijzing en krapte op de arbeidsmarkt vragen om een integrale aanpak die nu nog versnipperd lijkt. Een specifieke 'blinde vlek' is de positie van de tienduizenden Oekraïense ontheemden. Met de naderende afloop van de Richtlijn Tijdelijke Bescherming in 2027 komt er een enorme transitie op gemeenten af: van huisvesting en werk tot de instroom in de bijstand en de Wmo. Landelijke regie op deze transitie is cruciaal om te voorkomen dat gemeenten hierin vastlopen.

Rond de Participatiewet wordt ingezet op intensieve begeleiding en een sterke samenwerking met sociale werkgevers. Het kabinet gaat door op het pad van vertrouwen, gecombineerd met effectieve handhaving op plichten zoals de taaleis.

Bekijk hier de analyse van Divosa op hoofdlijnen.

Onze rol

De maatregelen in het coalitieakkoord van kabinet-Jetten zijn nog niet in beton gegoten; voor de effectuering moet het kabinet voor elk voorstel een meerderheid vinden in het parlement. Dit geeft Divosa de ruimte om de stem van de gemeentelijke uitvoering krachtig te blijven inbrengen.

De asiel- en inburgeringsketen snakt naar duidelijkheid en dat biedt dit akkoord niet. Divosa ziet verschillende voornemens die in de context van de inburgering impact hebben op de uitvoering. Samenwerking in de keten wordt nog belangrijker.

Context is complex en blijft onduidelijk

De vastzittende asielketen, onduidelijkheid over naturalisatie en het tekort aan huisvesting zijn de drie factoren die een grote impact hebben op de gezondheid en motivatie van mensen met een inburgeringsplicht. Dit maakt het voor gemeenten ontzettend lastig om hen vanaf dag één te laten starten met taal en werk.

Het kabinet is voornemens om de asielketen aan te pakken en biedt richting voor naturalisatie-eisen, waarin B1-niveau de eis wordt en er een hardheidsclausule komt voor wie dit niet haalbaar is. Het is onduidelijk hoe deze hardheidsclausule eruit komt te zien en op welke manier de regierol van de gemeente daar ingepast wordt. Met deze voorgenomen wijzigingen blijft de onzekere situatie in stand waarin de naturalisatiewet (de Rijkswet op het Nederlanderschap) en de Inburgeringswet (Wi2021) niet op elkaar aansluiten. De komende jaren blijft deze onduidelijkheid vragen oproepen bij mensen met een tijdelijke verblijfsvergunning en inburgeringsplicht en in de asiel- en inburgeringsketen. Het omgaan met deze situatie vraagt vakmanschap van professionals in de uitvoering.

Wat betreft het tekort aan huisvesting biedt het rust dat de Spreidingswet voorlopig blijft. Divosa verwees al eerder naar de risico’s van onuitvoerbare wet- en regelgeving rondom huisvesting: de kern van het probleem is niet de statushouder, maar het gebrek aan woningen.

Samenloop Participatiewet en Inburgeringswet

Divosa spreekt jaarlijks met honderden professionals in de inburgering. Daaruit blijkt dat de uitvoering wordt belemmerd doordat er een visie ontbreekt over hoe de Participatiewet en Wi2021 elkaar kunnen versterken. Dualiteit is een belangrijk doel van de Wi2021, maar in de praktijk zit het leren van de taal en participeren of werk elkaar vaak in de weg. Daardoor kiezen professionals zelf om nadruk te leggen op inburgering of participatie in plaats van op de combinatie. Ondertussen ziet Divosa wel dat gemeenten uitvoerders van de Participatiewet en Wet inburgering 2021 dichter bij elkaar brengen. Bijvoorbeeld met een gedeeld persoonlijk Plan Inburgering en Participatie (PIP) zodat de professionals vanuit beide wetten en inburgeraars vanuit gezamenlijke afspraken werken. Divosa vindt het positief dat gemeenten zelf al actie ondernemen. Dat het kabinet voornemens is om de samenloop tussen deze twee wetten te verbeteren, helpt de uitvoering nog verder vooruit.

Extra aandacht voor vrouwen

Het kabinet heeft extra aandacht voor de veiligheid en emancipatie van vrouwen. Dit sluit aan op diverse onderzoeken die aantonen dat vrouwen ondersteund moeten worden richting (arbeids)participatie. In het regeerakkoord wordt gedacht aan een sollicitatieverplichting voor beide partners in statushoudersgezinnen. Specifieke wetgeving voor vrouwen beperkt echter de ruimte die gemeenten nu al pakken om maatwerk te leveren. De voorgenomen maatregelen verminderen hiermee de beleidsvrijheid en regierol van gemeenten. Divosa ziet dat de uitvoering van de inburgering nu al veel moeite heeft om randvoorwaarden voor beide partners in het gezin op orde te hebben voor deelname aan inburgerings- en participatieactiviteiten.  

Divosa komt graag langs

Divosa blijft zich inzetten op een uitvoerbare en betaalbare regierol van gemeenten. En roept gemeenten op om juist in deze tijd ruimte te creëren voor professionals om te leren. Divosa komt graag langs bij gemeenten om te sparren hoe zij het leren in hun organisatie kunnen verstevigen. En hoe ze de inburgering beter kunnen positioneren. Interesse? Laat het weten via inburgering@divosa.nl.

Het kabinet wil het 'recht op vergissen' en het recht op begrijpelijke taal wettelijk verankeren en zet het wetsvoorstel Versterking waarborgfunctie Awb door. Dit wetsvoorstel stimuleert overheidsorganisaties, waaronder gemeenten, om dienstbaarder en begrijpelijker te werken. Zo introduceert het de verplichting om in overleg met de bezwaarmaker te onderzoeken hoe een dossier het beste kan worden afgehandeld. Divosa ondersteunt gemeenten die hier al mee aan de slag willen, onder andere via de kennisbank informele aanpak.

Hersteloperatie kinderopvangtoeslag: behoefte aan mensgerichte ondersteuning

Daarnaast zet het kabinet in op een spoedige afronding van de hersteloperatie rond de kinderopvangtoeslagaffaire, onder meer door gemeenten te ondersteunen bij hun taken richting slachtoffers. Uit een recente inventarisatie van Divosa blijkt echter dat het een deel van de gemeenten nog niet lukt om alle benodigde hulp voor de brede ondersteuning te bieden. Dit komt vaak door een tekort aan personeel, kennis of praktische middelen. Er is vooral behoefte aan een mensgerichte aanpak die verder gaat dan alleen financiële compensatie.

Investeren in sociale advocatuur en eerstelijnsondersteuning

Tot slot wil het kabinet investeren in de sociale advocatuur om de toegang tot het recht te verbeteren. Divosa onderschrijft het belang van investeringen in de sociale advocatuur, en blijft tegelijkertijd wijzen op het grote belang van een landelijk dekkend netwerk voor eerstelijnsondersteuning. Goede hulp in elke gemeente en in een vroeg stadium voorkomt dat kleine vragen uitgroeien tot onbeheersbare situaties. Dat bespaart niet alleen persoonlijk leed, maar voorkomt ook maatschappelijke kosten door bijvoorbeeld huisuitzettingen, schulden of langdurige zorgtrajecten. In een gezamenlijke brief deed Divosa de oproep aan formerende partijen om toegang tot het recht prioriteit te maken.  

Gemeenten die zelf aan de slag willen met het lokaal organiseren van goede eerstelijns ondersteuning kunnen terecht bij de Robuuste rechtsbescherming. Er is een handreiking Aan de slag met rechtsbescherming en ze kunnen voor specifieke vragen mailen naar rechtsbescherming@divosa.nl of Nikki Lübeck.

In het coalitieakkoord zijn maatregelen opgenomen die van belang zijn voor domeinoverstijgende dienstverlening. We zien aandacht voor de samenwerking tussen bestuurslagen, de erkenning van het belang van uitvoering en de inzet op een sterke sociale basis.

Gelijkwaardige samenwerking in een nieuwe bestuurlijke puzzel

De coalitie wil de samenwerking tussen regering, mede-overheden en maatschappelijke organisaties versterken. Zij erkent dat goede interbestuurlijke verhoudingen essentieel zijn om de grote maatschappelijke vraagstukken effectief aan te pakken. En geeft aan dat dit gepaard moet gaan met het maken van duidelijke en meerjarige afspraken over taken en financiering, het maken van een uitvoeringstoets van het kabinetsbeleid voor de medeoverheden en regelmatig overleg. Zo ontstaat een gelijkwaardige samenwerking waarin iedere bestuurslaag verantwoordelijkheid neemt en kan leveren.

Divosa is blij met de aandacht voor de samenwerking tussen de bestuurslagen. Op lokaal niveau geven gemeenten en hun partners immers uitvoering aan een veelheid aan wetten, regelingen en opgaven die hun inwoners helpen om mee te doen. Dat is een complexe puzzel die we voor onze inwoners passend proberen te maken. Om dat voor elkaar te krijgen is het noodzakelijk dat we zowel binnen als tussen overheden lerend samenwerken en (op korte en lange termijn) een weg vinden om al werkend tot een beter landschap van wetten, uitvoeringspraktijk en samenwerkingsvormen te komen. Het is daarbij niet alleen belangrijk om te toetsen of beleid uitvoerbaar is, maar ook en vooral om gezamenlijk (als overheden en inwoners) beleid te maken dat werkt.

Vertrouwen in vakmanschap geeft de uitvoering mandaat

Het coalitieakkoord geeft aan dat de uitvoering 'het gezicht van de overheid' is. Uitvoerders krijgen meer ruimte en mandaat om professionele afwegingen te maken in het belang van mensen. Waar mogelijk wordt gekozen voor eenvoudiger normen, waarin niet is voorzien in elke uitzondering. Uitvoerders worden vanaf het begin betrokken bij beleid, zodat regels aansluiten op de praktijk.

Divosa vindt het een goede stap dat erkend wordt dat uitvoerende organisaties en professionals ruimte nodig hebben om passende dienstverlening aan inwoners te kunnen bieden. Daarnaast is het van belang dat zij niet voortdurend met een veelheid aan (onsamenhangende en gedetailleerde) wetten en regelingen worden geconfronteerd. Het voornemen om te vereenvoudigen kan hieraan bijdragen. Laat daarbij de lessen uit de  uitvoeringspraktijk leidend zijn, zodat de wijzigingen ook daadwerkelijk bijdragen aan betere dienstverlening aan inwoners.

De inwoner centraal

Het coalitieakkoord stelt dat het perspectief van de inwoner/het gezin centraal leidend moet zijn bij de besluitvorming, en niet het systeem. Zo is er aandacht voor centrale regie over de verschillende wetten zodat mensen niet tussen wal en schip vallen als ze van de ene naar de andere wet overgaan, bijvoorbeeld als ze volwassen worden. Ook zien we dat de coalitie een verschuiving voorstaat van individueel naar collectief en van zorg naar sociaal domein.

Divosa is blij met de aandacht voor het perspectief van die inwoner en diens omgeving (het gezin). Ook onderschrijven we het belang van een sterke sociale basis. Gemeenten zijn al bezig met de vorming daarvan. Dit lukt echter alleen wanneer de randvoorwaarden (lerende aanpak, meerjarige afspraken, voldoende financiering) goed geregeld zijn en de bezuinigingsopgave niet leidend is.

Sociale basis: samenleven is ontmoeten

Het nieuwe coalitieakkoord erkent de waarde van sterke gemeenschappen en het lokale alledaagse leven. Voor gemeenten liggen hier kansen om de sociale en pedagogische basis te vernieuwen. Divosa onderschrijft dit belang, maar benadrukt dat een sterke basis alleen tot stand komt als de randvoorwaarden – zoals meerjarige afspraken en voldoende financiering – op orde zijn en de bezuinigingsopgave niet leidend wordt.

Ontmoetingsplekken zoals buurthuizen, verenigingsgebouwen en dorpswinkels staan onder druk. Om deze voorzieningen te behouden en te realiseren, roept de coalitie een 'Gemeenschapsfonds' in het leven. Hiervoor is de komende vier jaar 50 miljoen euro per jaar beschikbaar. Divosa ziet dit als een kans om samen met inwoners, zorgverleners en professionals de sociale basis te verstevigen en eenzaamheid te voorkomen. Ook de voortzetting van de Nationale Programma's Leefbaarheid en Veiligheid en het programma Preventie met Gezag is goed nieuws. Deze dragen direct bij aan veiligere buurten en een betere toekomst voor jongeren.

Basisvaardigheden vragen om meer dan onderwijs alleen

In Nederland hebben circa drie miljoen mensen moeite met lezen, schrijven, rekenen of digitale vaardigheden. Hoewel de coalitie dit probleem terecht bij de bron – het onderwijs – wil aanpakken, houdt de opgave daar niet op. Voor de aanpak van basisvaardigheden buiten het onderwijs is in het akkoord helaas slechts sporadisch aandacht. Een positieve uitzondering is de investering in bibliotheken, die als laagdrempelig steunpunt voor (digitale) hulp een cruciale rol blijven spelen in de sociale basis.

De coalitie zoekt in gemeenten een samenwerkingspartner om de bestaanszekerheid te versterken. Specifiek op het gebied van armoede ziet Divosa kansen om samen met het Rijk een basisniveau van gemeentelijke regelingen vast te stellen, zodat inwoners echt kunnen rondkomen. Dit sluit naadloos aan op het recent verschenen rapport Verkenning Armoededienstverlening. De voorgestelde stappen voor vereenvoudiging – zoals een nieuwe vereenvoudigingswet, het hervormen van het toeslagenstelsel en één vaste betaaldatum – zijn essentieel om als ‘één overheid’ naast de inwoner te staan.

Investeringen in een structurele aanpak van armoede

Er komt structureel 150 miljoen euro extra beschikbaar voor de bestrijding van armoede en schulden. Hiermee beoogt het kabinet een preventieve en effectieve aanpak, waarbij Divosa hoopt dat de lijn van de IBO-schulden wordt doorgezet. In lijn met de nieuwe armoededefinitie is er bovendien meer oog voor de intensiteit van armoede en de kwetsbare positie van werkenden met een laag besteedbaar inkomen.

Inkomensrisico’s voor kwetsbare groepen

Ondanks de goede voornemens ziet Divosa grote bedreigingen voor de meest kwetsbaren. Groepen die tijdelijk of structureel niet kunnen deelnemen aan de arbeidsmarkt, krijgen te maken met een onzeker en ontoereikend inkomen. Een plotselinge inkomensdaling is voor deze mensen niet op te vangen door lagere uitgaven; een goedkopere woning is immers zelden direct beschikbaar. Hierdoor stijgt het risico op problematische schulden.

Het ‘achteraf repareren’ via een enveloppe van 350 miljoen euro voor chronisch zieken – die via gemeentelijke regelingen moet verlopen – staat haaks op het voorkomen van geldzorgen. Divosa waarschuwt dat de bijzondere bijstand niet gebruikt moet worden voor zaken die in de basis van het sociaal minimum thuishoren. Doe landelijk wat landelijk kan, zodat lokaal maatwerk ook echt maatwerk blijft.

Groeiende kloof door generieke regelingen

Een ander risicopunt is de verschuiving van inkomensafhankelijke naar generieke regelingen voor gezinnen. Door wijzigingen in de kinderopvangtoeslag ontvangen lage en hoge inkomens straks dezelfde tegemoetkoming. Ook bij de voorgenomen samenvoeging van de kinderbijslag en het kindgebonden budget bij de SVB moeten we scherp zijn op dit effect. Dit kan de kloof tussen arm en rijk vergroten en de positie van mensen met een laag inkomen relatief verslechteren.

Inkomen en zekerheid als sleutel voor houdbaarheid

Het akkoord heeft oog voor de demografische druk: hoe houden we de maatschappij draaiend als de verhouding tussen gepensioneerden en werkenden steeds meer scheef groeit? Inkomen en zekerheid is hier een deel van de oplossing. Onzekerheid leidt tot gezondheidsklachten en verhoogt de druk op de zorg. Een toereikend en voorspelbaar inkomen zorgt ervoor dat mensen kunnen blijven meedoen. Een integrale aanpak om gezinnen te versterken is hierbij de noodzakelijke verbinding.

Divosa

Aïdadreef 8 | 3561 GE Utrecht 
Postbus 9563 | 3506 GN  Utrecht
030 - 233 23 37
info@divosa.nl
divosa.nl

Auteur

Alle medewerkers van Divosa

Eindredactie

Chrisje Meima (Divosa) en Kim Chaigneau (Divosa)

Webredactie

Yoni Kleiboer (Divosa)

Versie

Februari 2026