Divosa over IBO Schulden: ‘Investeren is nodig, maar leer van het verleden’

Minister Schouten heeft de Tweede Kamer vorige week geïnformeerd over het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) Problematische schulden. Hierin staan diverse (deel)maatregelen om schulden te voorkomen of te verkleinen. Divosa acht investeringen noodzakelijk, maar wil voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt en oplossingen leiden tot nieuwe problemen. Bovendien wordt het schuldenprobleem pas goed aangepakt als het wordt gezien als breder maatschappelijk en interdisciplinair vraagstuk. 

Het rapport ‘Naar een beter werkende schuldenketen’ beschrijft de grote impact die problematische schulden hebben op het persoonlijke leven van mensen, inclusief kinderen die in een huishouden met schulden opgroeien, en wat deze problematiek maatschappelijk betekent. Zo worden die kosten in de maatschappelijke kosten en batenanalyse (MKBA), die in opdracht van het IBO is uitgevoerd door de Hogeschool Utrecht (HU), geschat op 8,5 miljard euro. Van de 43 kostenposten zijn er 19 kostenposten financieel in beeld gebracht. Aangezien de overige 24 kostenposten geen eenduidig beeld opleveren, is die 8,5 miljard een onderschatting. De conclusie is dat de schuldenproblematiek leidt tot (zeer) substantiële jaarlijkse kosten op heel veel verschillende terreinen. Ook dit geeft aan: voorkomen is beter dan genezen.

Oplossingen leiden tot nieuwe problemen

Met deze probleemanalyse en de MKBA in de hand wordt een voorstel gedaan hoe geïnvesteerd kan worden om de schuldenproblematiek te verkleinen. Het is aan het volgende kabinet om keuzes in te maken. Divosa acht het daarbij van belang om te leren van het verleden. Hieruit blijkt dat oplossingen voor problemen soms nieuwe problemen teweegbrengen. Dit concludeerde ook de Hogeschool van Amsterdam (HvA) in recent onderzoek naar 35 jaar schuldhulpverlening. 

Een gezamenlijke visie is nodig

De HvA stelt dat de kern van de schuldenproblematiek nog niet vanuit de maatschappelijk brede context waarin het staat, is aangepakt en doorbroken waardoor het aantal huishoudens met problematische schulden afgelopen decennia is gestegen. De probleemanalyse van het IBO en de MKBA volgen die gedachte, maar de beleidsopties in het IBO lijken zich vooral te richten op het systeem van schuldhulpverlening en incasso. Divosa vindt daarom dat er moet worden gewerkt aan een nieuw paradigma, waarbij alle partijen in de keten (denk aan het Rijk, gemeenten, toeslagen, deurwaarders, schuldeisers, jeugdzorg, werkgevers, gezondheidszorg, onderwijs en onderzoekers) een gezamenlijke visie voor de lange termijn opstellen en zich committeren aan een gedeelde ambitie om bestaanszekerheid voor elke inwoner te garanderen.

In gesprek met ketenpartners

Zolang er nog wordt verdiend aan gokreclames, ‘positief betaalgedrag’ wordt gestimuleerd door boetes, er een verdienmodel zit op aanmaningen en de hoogste kosten terechtkomen bij de laagste inkomens, kunnen we daar vanuit systemen een tegengeluid op proberen te maken, maar verandert er niets in de kern. Een nieuw, gedeeld paradigma van waaruit alle belanghebbenden beleidskeuzes maken, kan wel verandering tot stand brengen. Divosa zal hierover het gesprek aangaan, met de probleemanalyse van het IBO, de MKBA van de HU en het rapport van de HvA als uitgangspunten.

Rust voor de uitvoering

Hiermee wil Divosa ook voorkomen dat alle fiches in het IBO overhaast als nieuwe regelingen over gemeenten worden uitgestort. De druk op de uitvoering in het sociaal domein is al hoog. Er is rust, voorspelbaarheid en zekerheid voor mensen in schulden nodig, maar ook voor de (gemeentelijke) uitvoering. We moeten niet meer doen, maar anders.