Visie nodig op toekomstbestendige inrichting werkontwikkelbedrijven - spoorboekje als gids

Hoe geef je vorm aan een inclusieve infrastructuur, en neem je bestuurders daarin mee, waar zit je in dit proces en welke stappen moet je zetten? De antwoorden op deze en andere vragen vind je in het spoorboekje. Vanuit de inwoner centraal en meedoen in de samenleving. 

Gemeenten en werkontwikkelbedrijven werken aan de opdracht om te komen tot een toekomstbestendige inrichting van haar sociale infrastructuur naar werk en participatie. Om met name beleidsadviseurs hierbij te ondersteunen, te inspireren en breed naar het vraagstuk te laten kijken organiseerde het  ondersteuningsprogramma Toekomstbestendige inrichting werkontwikkelbedrijven inspiratiebijeenkomsten. In deze bijeenkomsten leerden we van elkaars kennis en ervaring, en vertaalden we de opbrengst daarvan naar het eerder genoemde spoorboekje. Te gebruiken als startpunt, naslagwerk of houvast voor de bestuurder.

Uitdaging

Professionals in het gemeentelijk sociaal domein en van de werkontwikkelbedrijven moeten mee veranderen met de inwoners die een beroep doen op de sociale voorzieningen. Na het wegvallen van de Wet sociale werkvoorziening (Wsw), is het de bedoeling dat meer mensen gebruikmaken van begeleiding naar werk of maatschappelijke deelname via gemeente of werkontwikkelbedrijf. Een aandachtspunt daarbij is: waar in de sociale infrastructuur missen we de inwoner? En wat moet er gebeuren om dit op te vangen? Tegen welke maatschappelijk verantwoorde kosten en baten? Dat is de kern van de uitdaging die nu op de bureaus ligt.

Ray Geerling, expert bij VNG, en Peter Benschop, projectleider Toekomstbestendige inrichting werkontwikkelbedrijven bij Divosa, zagen dat dit veranderproces niet overal op gang kwam. Ter begeleiding van het proces en als hulpmiddel om te starten, voerden zij gesprekken met mensen van gemeenten en werkontwikkelbedrijven, om samen de issues en oplossingen te formuleren. Hieruit ontstond het spoorboekje, gepresenteerd eind januari 2026.

Wat heb je aan het spoorboekje?  

‘Het verandertraject is omgezet in een spoormetafoor’, vertelt Ray. ‘De inhoud van het spoorboekje is nuttig als startpunt, en als naslagwerk. De opzet is pragmatisch, en bestaat uit een stappenplan, gefocust op wat er nodig is in de dagelijkse praktijk.’ 

Peter vertelt dat het spoorboek helpt met vragen die opkomen tijdens het veranderproces: ‘waar zit ik in mijn proces, heb ik de structuur van het programma goed opgezet, en zet ik goede stappen?' Het spoorboek biedt inzicht in hoe het eindbeeld van een inclusieve infrastructuur vormgegeven kan worden, welke ontwikkelthema’s daarbij spelen en op welke wijze je deze thema’s het beste kunt aanpakken.’ 

Het boekje is procesgericht. ‘De uniformiteit die daardoor ontstaat zorgt voor grip op de uitvoering’, deelt Ray. ‘Ook voor wethouders. Het boekje kan worden ingezet voor bestuurlijke duiding: houvast en bevestiging voor bestuurders in een politiek onstuimig klimaat.’

Organisatiestructuur 

Het spoorboekje helpt je ook om de governance en bedrijfsvoering van je gemeente of werkontwikkelbedrijf onder de loep te nemen. Uit gesprekken tijdens de presentatie van het spoorboekje leeft de vraag: hoe deze optimaal in te richten? Gemeenten en werkontwikkelbedrijven zijn in ieder geval gemotiveerd om aan hun vertrouwensrelatie te werken. In sommige regio’s is het nog lastig om de belangen van de bedrijfsvoering van werkontwikkelbedrijven en de gemeentelijke belangen op elkaar te laten aansluiten, en ligt daar een ondersteuningsbehoefte.  

De inwoner centraal

Tijdens de presentatie van het spoorboekje in Utrecht in de toepasselijke locatie WerkSpoor zijn de deelnemers het erover eens dat het verandertraject - en het spoorboekje - eigenlijk om één ding draait, namelijk: inwoners helpen mee te doen in de samenleving.

Ray benadrukte dat werkontwikkelbedrijven daarin een middel zijn om inwoners daarbij te helpen, en geen doel op zich zijn. De (en welke) inwoner centraal stellen is nog niet zo makkelijk. Hoe daarvoor een gezamenlijk gedragen visie te ontwikkelen, werd ook genoemd als uitdaging. Naast zorgen over zelfstandigheid, inzetbaarheid, loonwaarden en begeleiding. Als mogelijke oplossingen worden genoemd: 

• Onderzoek of je inwoners mist en maak keuzes over op welke inwoners je je richt
• Experimenteer met oplossingen op kleine schaal en schaal daarna op
• Werk toe naar een netwerksamenwerking, en combineer het bestuurlijke en ambtelijke
• Schep helderheid over opdrachtgeverschap en opdrachtnemerschap
• Werk volgens de bedoeling en toets alle keuzes aan deze bedoeling