Handhaven vanuit vertrouwen: waarom we het instrumentarium moeten omgooien

'Vertrouwen is goed, controle is beter.' Het is een gevleugelde uitspraak in de wereld van handhaving en toezicht. En als we het vandaag hebben over handhaven vanuit vertrouwen, denken veel mensen meteen dat het doel is om simpelweg minder te gaan controleren. Maar daar zit de denkfout. Handhaven vanuit vertrouwen gaat niet over de hoeveelheid controle, maar over de kwaliteit van onze aannames als het om inwoners gaat.

De kern van vertrouwen sluit aan bij wat Rutger Bregman in zijn boek De meeste mensen deugen beschrijft: als mensen weten wat er van hen wordt verwacht, zijn ze in de basis ook bereid daarnaar te handelen. Vraagt de overheid een inwoner om iets te doen? Dan is er in feite het vertrouwen dat die inwoner dat ook daadwerkelijk zal doen. De inwoner is geen onwelwillende overtreder die voortdurend gecorrigeerd moet worden; de meeste inwoners willen gewoon meewerken.

Maar eerlijk is eerlijk: die bereidheid ontstaat niet vanzelf. Er zijn factoren die ervoor zorgen dat inwoners regels ook daadwerkelijk naleven. Zonder volledig te willen zijn, springen er drie met kop en schouders bovenuit.

Begrip voor de regel

Dit is misschien wel de belangrijkste factor. Als inwoners begrijpen waarom een bepaalde regel bestaat, is de bereidheid om deze na te leven veel groter. Regels waarvan het nut onduidelijk blijft, voelen al snel als pesterij en nodigen uit tot ontwijking. Begrip creëert draagvlak.

Kenbaarheid

Je kunt een regel pas naleven als je weet dat deze bestaat. Als verplichtingen ergens diep weggestopt zitten in ingewikkelde wetsteksten of lastig vindbare informatie, kun je inwoners moeilijk verwijten dat zij fouten maken.

Toepasbaarheid en duidelijkheid

Wanneer krijgt iemand precies met een verplichting te maken? En wat wordt er dan verwacht? Als de overheid duidelijk en eenduidig communiceert over het ‘wanneer’ en ‘hoe’, weten inwoners waar zij aan toe zijn. Onduidelijkheid leidt immers tot verschillende interpretaties en dat maakt naleving moeilijker.

Het begint met een ander mensbeeld

Als je werkt vanuit de hier beschreven manier van kijken, ga je feitelijk met een ander instrumentarium werken. Het dwingt je om de spiegel om te draaien.

Benader je inwoners namelijk als mensen die in beginsel onwelwillend tegenover regels staan? Dan geloof je al snel dat alleen een hoge pakkans en de dreiging van een stevige sanctie ervoor zorgen dat mensen zich aan regels houden. Je instrumentarium bestaat dan hoofdzakelijk uit de spreekwoordelijke stok: boetes, repressie en argwaan.

Maar stap je over op handhaven vanuit vertrouwen? Dan verschuift de focus van straffen achteraf naar faciliteren vooraf. Het instrumentarium verandert. De nadruk komt te liggen op heldere communicatie, het wegnemen van barrières, servicegerichtheid en het uitleggen van het waarom achter regels.

Handhaven vanuit vertrouwen betekent dus niet minder controleren. Het betekent anders handhaven. Niet omdat controle overbodig wordt, maar omdat het vertrekpunt verandert. Wie begint met vertrouwen, gaat vanzelf anders handhaven. En daarmee verandert ook het instrumentarium.