Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Deze publicatie printen Downloaden als pdf

Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Verder kijken

Verder kijken: voorbij wat zichtbaar is voor iedereen en verder kijken dan de regels en wat je denkt dat mogelijk is. Wat hebben wij echt nodig op korte termijn en waar willen we naartoe?

De armoede neemt toe in Nederland en steeds meer mensen hebben schulden en komen daar niet meer op eigen kracht uit. Schuldhulpverleners, maatschappelijk werkers, wijkteams en gemeenten staan voor een enorme opgave. Met relatief beperkte middelen helpen en coachen zij zoveel mogelijk en willen ze de mensen perspectief bieden. Daarbij moeten we verder kijken dan de gebaande paden, de vaste partners of de geijkte doelgroep en ons bewust worden van de rol van gedrag, situatie, keuze, geld en professionals!

Gemeenten spelen een grote rol in de schuldhulpverlening. Het is dus ook logisch dat de meerderheid van de aanwezigen op het Jaarcongres Schulden en Armoede (vrijdag 16 september) uit deze hoek afkomstig is. Uit het rondje dat dagvoorzitter Kim Coppes door de zaal maakt, blijkt echter dat ook tal van andere betrokken partijen en instanties (welzijns- en vrijwilligersorganisaties, wooncorporaties, cliëntenraden, kredietbanken, ‘gewone’ banken, financiële adviesbureaus, vakbonden, UWV, I-SZW, en onderwijsinstellingen) mensen afgevaardigd hebben naar het congres in het Utrechtse Cursus- en vergadercentrum Domstad.

Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Wilko van Dijk

Economisch keuzegedrag – de psychologie van kiezen

Een van de centrale thema’s deze dag – en sowieso de laatste jaren een hot item in de wereld van schuldhulpverlening en armoedebestrijding – is de psychische kant van de schuldenproblematiek. Dit thema heeft twee kanten: in hoeverre zijn schulden een gevolg van de psychische gesteldheid van mensen? En: wat zijn de psychische gevolgen van schulden en armoede?

Sociaal en economisch psycholoog en bijzonder hoogleraar Wilco van Dijk bekleedt aan de Universiteit Leiden de Nibud-leerstoel ‘Economisch keuzegedrag’. Hij neemt de aanwezigen mee in een verhaal dat begint met enkele alarmerende feiten en cijfers.

Wilko van Dijk, sociaal en economisch psycholoog en bijzonder hoogleraar leerstoel Nibud Universiteit Leiden
Wilko van Dijk, sociaal en economisch psycholoog en bijzonder hoogleraar leerstoel Nibud Universiteit Leiden

Alarmerend

De gemiddelde schuld in ons land – dat toch behoort tot een van de rijkste ter wereld – is inmiddels opgelopen tot 43.000 euro. De helft van de Nederlandse huishoudens heeft maandelijks moeite om rond te komen. Ongeveer een derde van de huishoudens heeft betalingsachterstanden, en tien procent is niet in staat om die achterstanden in te lopen. Een op de tien huishoudens loopt het risico terecht te komen in een schuldhulpverleningstraject.

Schulden en schuldhulpverlening

Aantal aanvragen voor schuldhulp in 12 jaar gestegen van 30.400 naar 90.400

  • Schulden steeds complexer. In 2015 gemiddeld 42.900 euro bij 14 schuldeisers
  • Helft van Nederlandse huishoudens komt maar moeilijk rond.
  • 1 op de 3 huishoudens heeft betalingsachterstanden.
  • 10% kan betalingsachterstanden niet in 3 jaar wegwerken. Nog eens 10% dreigt in dezelfde situatie terecht te komen.

Bron: NVVK

Van minima tot modaal

Anders dan we meestal denken, vormen uitkeringsgerechtigden en andere minimahuishoudens niet de enige probleemgroep. Driekwart van de huishoudens met schulden hebben een maandinkomen tussen 1.000 en 3.000 euro, blijkt uit Nibud-onderzoek. Zelfs gezinnen met een modaal inkomen houden het hoofd dus lang niet altijd boven water.

Verdeling problematische schulden naar netto inkomen

netto inkomen per maand percentage
≤ 1.000 euro 11%
1.000 - 2.000 euro 49%
2.000 - 3.000 euro 32%
≥ 3.000 euro 8%

Bron: Panteia, 2015

Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Wilko van Dijk

Psychologische schaarste – de korte termijn regeert

Cruciale vraag: hoe komen deze schulden tot stand? Dat onderzoekt Van Dijk in Leiden, in opdracht van het Nibud. Van Dijk somt de belangrijkste factoren op die schulden veroorzaken. Hij maakt daarbij onderscheid tussen persoonlijke en situationele oorzaken.

Van Dijk: 'Schulden leiden letterlijk tot bewustzijnsvernauwing.'
Van Dijk: 'Schulden leiden letterlijk tot bewustzijnsvernauwing.'

Persoonlijke oorzaken

In de eerste categorie vallen bijvoorbeeld iemands opleidingsniveau, diens algemene kennis en vaardigheden, maar ook eigenschappen als ‘vermijdende persoonlijkheid’, nonchalance op het vlak van financiën, administratieve slordigheid, en moeite met controle uitoefenen over de eigen impulsen.

Situationele oorzaken

Daarnaast kan dus de situatie waarin mensen terechtkomen, ernstig bijdragen aan schulden en armoede. Te hoge vaste lasten, het verlies van werk, onvoorziene extra uitgaven, hoge zorgkosten en te complexe financiële producten, bijvoorbeeld.

Belangrijkste oorzaken betalingsachterstanden

2012 2015
Nonchalance, geld was er wel (34%) Te hoge vaste lasten (27%)
Inkomen is gedaald (25%) Inkomen is gedaald (26%)
Terugbetalen belasting/toeslagen (21%) Hoge zorgkosten (22%)
Te hoge vaste lasten (15%) Nonchalance, geld was er wel (21%)
Slecht bijhouden administratie (14%) Terugbetalen belasting/toeslagen (19%)

Bron: Nibud

Beide componenten – persoonlijke en situationele factoren - interacteren ook nog eens met elkaar, wat het vraagstuk en de zoektocht naar een succesvolle aanpak extra ingewikkeld maakt.

Vicieuze cirkel

Van Dijk concentreert zich met name op de psychologie van schulden: zo legt hij het publiek uit dat de situatie van mensen in de schulden heel makkelijk en ook hele vaak ‘van kwaad tot erger’ wordt. Omdat schulden hebben veel meer is dan alleen te weinig geld hebben, komen deze mensen vaak in vicieuze cirkel terecht.

Schulden hebben veel psychische gevolgen, waardoor mensen ander gedrag gaan vertonen, andere keuzes maken waardoor de financiële problemen vaak nog verder oplopen. De oorzaak is dat schulden letterlijk leiden tot bewustzijnsvernauwing. ‘Psychologische schaarste’, noemt Van Dijk dit verschijnsel.

Schaarste maakt dom en kortzichtig

Onderzoek wijst uit dat schulden het IQ van mensen (tijdelijk) omlaag brengen – inclusief het analytisch vermogen, het oplossend vermogen en het vermogen om te plannen en organiseren. Hetzelfde geldt voor de cognitieve controle, het meer rationele hersensysteem dat de impulsen moet beheersen.

Kortom: de stress, het verdriet, de schaamte en de boosheid zorgen ervoor dat mensen nog meer verkeerde keuzes maken of slechts naar de korte termijn kijken. Gevolg: de ellende wordt alleen maar groter.

Lees ook het artikel van Rutger Bregman in De Correspondent:
Waarom arme mensen domme dingen doen
Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Wilko van Dijk

Interventies – wat werkt wel?

Inzicht in de psychologie van schulden roept nieuwe vragen op. Wat betekent dit voor gemeenten en andere mensen die zich met schuldhulpverlening bezighouden? Welke interventies zijn mogelijk om deze cirkel te doorbreken?

Belangrijkste aanbevelingen van Van Dijk zijn: focus op de combinatie van situationele én persoonlijke factoren en doe dat in een zo vroeg mogelijk stadium (preventie!).

Een suggestie in dit verband is om bij de eerste betalingsachterstand meteen contact op te nemen met de cliënt. Andere mogelijkheden die Van Dijk noemt: trainingen ‘gezond financieel gedrag’ verzorgen, de fysieke gezondheid van mensen bevorderen (door gezonde voeding, sport, bewegen) en de goede financiële keuzes ‘eenvoudiger’ maken dan de slechte keuzes.

"Wees er snel bij", adviseert Wilko van Dijk
"Wees er snel bij", adviseert Wilko van Dijk

Tegenstrijdig?

Het gehoor blijkt nieuwsgierig en kritisch: is het verminderen van stress niet tegenstrijdig aan het vroegtijdig signaleren van mogelijke financiële problemen door snel (al na eerste keer te laat betalen) contact te zoeken? Dat geeft mensen toch juist stress?

Nee, zegt van Dijk. Het gaat erom dat dit op een tactvolle, persoonlijke manier gebeurt. Niet als politieagent maar om te checken of er grotere problemen dreigen. Het gaat om het gesprek aanknopen. Mensen duidelijk maken dat je ze kunt en wilt helpen. Helpen om grip te krijgen op de financiën.

Vertrouwen

Andere opmerking: of Van Dijk deze kennis en tips om schulden aan te pakken of te voorkomen, ook meegeeft aan andere partijen, bijvoorbeeld de schuldeisers? Ook zij zouden immers in gesprek moeten gaan met schuldenaars. Klopt, stelt Van Dijk. Schuldeisers zouden moeten vertrouwen op de wil van schuldenaars om te betalen. De overgrote meerderheid van de mensen wil wel, maar kan niet.

Verzekeraar CZ heeft die handschoen opgepakt, meldt Van Dijk. Als een klant een betalingsachterstand heeft van een maand, neemt CZ neemt contact op. Niet om op hoge toon betaling te eisen, maar om te informeren wat er aan de hand is.

Manifest: Bedrijven pakken samen probleemschulden aan

Verzekeraars, energiebedrijven, incassobureaus, telecombedrijven, deurwaarders en woningcorporaties hebben de handen ineen geslagen om probleemschulden aan te pakken in de landelijke coalitie Van Schulden naar Kansen. De coalitie heeft een ethisch manifest ontwikkeld. Het manifest bevat tien regels om klanten met betalingsachterstanden te helpen en om te voorkomen dat er financiële problemen ontstaan.

Lees verder op: www.mvonederland.nl

 

  Aanbevelingen
Vroeg signalering identificeer risicogroepen
Actieve benadering neem contact op
Educatie leer mensen omgaan met geld
Bescherm cognitieve controle beperk stress, verdriet en eenzaamheid en bevorder de fysieke gezondheid
Financiële keuzearchitectuur maak goede financiële keuzes gemakkelijker

Psychologisch goede interventies

Omwille van de tijd komt Van Dijk er niet aan toe maar zijn presentatie bevat nog een paar tips. Effectieve interventies voldoen volgens hem aan de vier gedragspsychologische vuistregels van het Engelse Behavioural Insight Team.

Interventies moeten gewenst gedrag …

… gemakkelijk maken
… aantrekkelijk maken
… sociaal (‘normaal’) maken
… tijdig sturen

Goede interventies hebben nog iets gemeen: het is een proces van toetsen, aanpassen, toetsen en implementeren. Grote verbetering ontstaan meestal uit kleine gecontroleerde stapjes.

Cover WRR-verkenning 'Eigen schuld?'WRR-verkenning ‘Eigen Schuld?’

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) bekeek de schuldenproblematiek bekeken vanuit een gedragswetenschappelijk perspectief. Centraal staat de vraag welke rol niet-cognitieve mentale kenmerken en vermogens hierbij spelen. De WRR concludeert dat voor veel mensen zijn de regels te ingewikkeld, en bovendien wordt te weinig rekening gehouden met de psychologie van mensen. De Verkenning mondt uit in drie beleidsrichtingen die beter aansluiten op het werkelijke keuzegedrag van burgers.

Download de complete publicatie op wrr.nl

Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Reinier van Zutphen

Barmhartigheid – wens van de ‘nieuwe premier’

Dan is het de beurt aan Reinier van Zutphen, de Nationale Ombudsman. Los en zonder een blad voor de mond te nemen. Hij zoomt in op het zijn eigen (‘Nou ja, er werken nog 180 mensen bij de Nationale Ombudsman’) rapport ‘Burgerperspectief op schuldhulpverlening’

Burgerperspectief op schuldhulpverlening

De Nationale Ombudsman concludeert in zijn rapport ‘Burgerperspectief op schuldhulpverlening‘ (pdf, 2,66 MB) dat de overheid onterecht teveel uitgaat van de zelfredzaamheid van burgers bij de gemeentelijke schuldhulpverlening. Minder zelfredzamen lopen tegen drempels op voor- en tijdens het schuldhulpverleningstraject en vallen buiten de boot. Van Zutphen leidt de toehoorders langs de belangrijkste lessen uit het rapport. Hij onderscheidt er zes:

Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen

Les 1: Zelfredzaamheid is het doel

“Zelfredzaamheid mag nooit een voorwaarde zou mogen voor schuldhulp. Het is het doel. Heel vaak is zelfredzaamheid een illusie, zeker als iemand volop in de financiële problemen zit. Dan is gewoon snel hulp nodig, en niet op voorwaarde dat iemand eerst even zelf zijn zaakjes op orde brengt”, aldus Van Zutphen.

Les 2: Lever maatwerk

“Medewerkers in de schuldhulpverlening hebben ruimte om maatwerk te leveren”, vindt Van Zutphen. “En als ze die niet gegeven is, moeten ze die wat mij betreft nemen en voor worden beloond!”

Les 3: Slecht alle drempels

“Haal alle drempels weg die de toegang tot de schuldhulpverlening belemmeren. Hoe onbenullig ze ook lijken.” Van Zutphen windt zich zichtbaar op over het voorbeeld van een mevrouw die niet bij de Rotterdams kredietbank kon komen. “Vanwege gezondheidsproblemen moest ze met de metro maar kon het kaartje niet betalen. Dat zijn heel kleine, maar essentiële zaken die hulpverlening in de weg kunnen staan. Regel daar iets voor!”

Les 4: Schuldhulp is een vak

“Schuldhulp is echt een vak. Vaardigheden van de schuldhulpverleners zijn dus heel belangrijk. Houd die vaardigheden op peil! Dwing het desnoods af bij je baas.”

Les 5: Voorkom rechtsongelijkheid

“Maatwerk is prima maar creëer ook geen rechtsongelijkheid.” De Ombudsman illustreert zijn les met een voorbeeld. “In de ene gemeente moet een schuldenaar eerst zijn huis verkopen voor hij in aanmerking komt voor schuldhulp. Zelfs als dat leidt tot hogere schulden en woonlasten. In de andere gemeente wordt iemand meteen geholpen. Dat tast het gevoel van gelijke rechten aan.”

Les 6: Laat niemand tevergeefs aankloppen

“Een serieuze vraag verdient een serieus antwoord.” Dat is het recht van de burger, aldus Van Zutphen. “Laat mensen dus nooit tevergeefs aankloppen met een financiële hulpvraag!”

"Vergeef ons iets vaker onze schulden."

Van Zutphen sluit zijn roep om meer ‘barmhartigheid in de samenleving’ af met de spreuk: ‘Vergeef ons iets vaker onze schulden.’ Dan kunnen mensen blijven participeren. Het verhaal van Van Zutphen mag op grote bijval rekenen vanuit de zaal.

Premier?

Dominee en schuldhulpmaatje Jan Bonne Veldhuizen, die later op de dag zal spreken, zegt zelfs dat de Ombudsman wat hem betreft de nieuwe premier van dit land mag worden. Van Zutphen bedankt beleefd voor de eer. De vrijheid om vanuit het perspectief van de burger de overheid bij de les te houden, vindt hij waardevoller.

... liever geen premier
... liever geen premier
Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Gerjoke Wilmink en Joke de Kock

Ontwikkelingen – oog voor schuldenaar en schuldeiser

Gerjoke Wilmink, directeur van het Nibud, en Joke de Kock, voorzitter van de vereniging voor schuldhulpverlening en sociaal bankieren (NVVK). Als twee mensen de wereld van geld en schulden kennen zijn zij het. Beide dames geven een korte presentatie met als insteek: de actuele ontwikkelingen op hun vakgebied. Daarna gaan ze met elkaar en met de zaal in discussie.

Gerjoke Wilmink (Nibud) verrast toehoorders met krappe huishoudboekje van gezinnen.
Gerjoke Wilmink (Nibud) verrast toehoorders met krappe huishoudboekje van gezinnen.

Modaal gezin zit krap

Gerjoke Wilmink doet de aftrap. Zij schetst in een paar minuten – aan de hand van een overzicht van inkomsten en uitgaventabel van een gezin met een bruto-inkomen van 30.000 en van 35.000 euro (modaal) – hoeveel deze huishoudens te besteden hebben. Wat blijkt? Zelfs de (lagere) middeninkomens kunnen nauwelijks rondkomen. In deze ‘vergeten doelgroep’ speelt veel financiële ellende speelt.

Inkomsten en uitgaven van gezin

éénverdiener, twee kinderen, alle bedragen in euro’s
Gezin met bruto jaarinkomen netto maandinkomen* uitgaven per maand** saldo
30.000 euro 2.447 -2.526 -79
35.000 euro 2.486 -2.526 -40
Bron: Nibud
* Inkomsten uit het kindgebonden budget, de kinderbijslag en de overige toeslagen zijn verwerkt in het netto maandinkomen.
** Nibud gaat er daarbij vanuit dat mensen de kosten laag houden en alle inkomensvoorzieningen benutten. Dat lukt lang niet alle gezinnen.

Bekijk de uitsplitsing van inkomsten en uitgaven en het persbericht van Divosa over het risico dat gezinnen met een middeninkomen lopen.

Netto houden deze huishoudens – zeker als het om een eenverdienersgezin gaat – nauwelijks meer over dan een minimahuishouden. Dat komt door fiscaal beleid van de rijksoverheid. “De risicogroep in onze samenleving wordt alsmaar groter”, aldus Wilmink. “Je kunt in Nederland rondkomen als je a) goed met geld kunt omgaan, b) de weg weet in de wereld van hulp en voorzieningen en c) niet tegen onvoorziene kosten aanloopt.

Werkenden kwetsbaarder

Joke de Kock ziet als directeur schuldhulpverlening van de gemeente Tilburg veel mensen met schulden langskomen. Zij constateert dat de huurprijzen de voorbije jaren steeds gestegen zijn, terwijl de inkomens en de hoogte van de uitkeringen juist gedaald zijn. Kortom: meer mensen in de problemen, meer mensen in de schuldhulpverlening. Opvallend: dit zijn meer en meer mensen met inkomen uit werk.

Joke de Kock (NVVK): ‘Ook schuldeisers hebben rechten’
Joke de Kock (NVVK): ‘Ook schuldeisers hebben rechten’

De Kock hoopt dat het bewustzijn meer en meer doordringt dat schulden de samenleving ontwrichten. En dus dat de politiek meer actie onderneemt. Tegelijk roept De Kock ook heel duidelijk op tot het respecteren van de rechten van schuldeisers. ‘Voor hen zijn deze schulden vaak ook een heel vervelend probleem, zeker als het om kleine zelfstandigen gaat.’

Toeslagen bron van ellende

Tijdens het gesprek dat dagvoorzitter Kim Coppes vervolgens met beide dames aangaat (en met de zaal) stipt Wilmink aan dat de situatie richting schuldenaren zo simpel mogelijk moet worden gehouden. Er moet rust gecreëerd worden. Wat ook niet goed werkt, zegt Wilmink, is het systeem van de zorgtoeslag. Dit geeft mensen meer eigen verantwoordelijkheid en vraagt dus ook meer van hun controle over de financiën. En dat is nu net niet hun sterkste punt. Tot slot roept ze nogmaals gemeenten op om zich ook op de modale huishoudens te richten. Zoek contact met deze groepen, al was het maar vanuit preventief oogpunt.

Dagvoorzitter Kim Coppes (l.)  leidt de discussie die de zaal voert met Gerjoke Wilmink en Joke de Kock (r.)
Dagvoorzitter Kim Coppes (l.) leidt de discussie die de zaal voert met Gerjoke Wilmink en Joke de Kock (r.)

‘Schuldhulpverlening is aan professionals’

Joke de Kock wijst op de rol van schuldhulpverleners als intermediair tussen twee partijen: de schuldenaar en de schuldeiser. Die laatste partij mogen we niet vergeten, die heeft ook rechten. Verder hamert ze erop dat schuldhulpverlening een vak is. Een moeilijk vak. Met specialisten die dat werk heel goed doen. Haar branchevereniging staat borg voor die kwaliteit. Vrijwilligers zijn ook heel erg nodig en welkom, maar vooral in de begeleiding naar de goede loketten. De schuldhulpverlening zelf is aan de professionals! 

 

Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede

Uitsplitsing inkomsten en uitgaven van gezin

éénverdiener, twee kinderen, alle bedragen in euro’s
gezin met bruto jaarinkomen 30.000 35.000 40.000
huur/hypotheek -850 -850 -850
energie & water -151 -151 -151
lokale lasten -59 -59 -59
verzekeringen -305 -305 -305
telefoon, tv, internet -58 -58 -58
onderwijs -37 -37 -37
contributies en abonnementen -5 -5 -5
vervoer -53 -53 -53
kleding -169 -169 -169
inventaris & onderhoud -133 -133 -133
ziektekosten -99 -99 -99
vrijetijdsuitgaven 0 0 0
voeding -478 -478 -478
huishoudelijke uitgaven -129 -129 -129
totaal uitgaven per maand** -2.526 -2.526 -2.526
netto maandinkomen* 2.447 2.486 2.715
saldo per maand -79 -40 189
berekende koopkrachtverbetering +14    
sociale participatie (264) (264) (264)
* Inkomsten uit het kindgebonden budget, de kinderbijslag en de overige toeslagen zijn verwerkt in het netto maandinkomen.
** Nibud gaat er daarbij vanuit dat mensen de kosten laag houden en alle inkomensvoorzieningen benutten. Dat lukt lang niet alle gezinnen.

Bron: Nibud (koopkrachtverbetering uit persbericht ‘In 2017 magere koopkrachtstijging’ d.d. 20 sept. 2016)

Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Workshops en presentaties – leren van elkaar

Na de lunch is het tijd voor de workshops. De aanwezigen konden sessies bijwonen over tien relevante onderwerpen en zo leren van de kennis en ervaringen van anderen.


Workshop Vernieuwing in SHV; Het veranderingsproces
Workshop Vernieuwing in SHV; Het veranderingsproces
Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Minou van der Werf en Gea Schonewille

Irrationeel gedrag in de praktijk

Minou van der Werf en Gea Schonewille, beiden onderzoeker bij het Nibud, geven een vervolg aan het verhaal van Wilco van Dijk, eerder op de dag. Wat doen schulden met iemand? Hoe is het om schaarste te ervaren? Die vragen staan centraal in deze workshop.

Kortsluiting in het brein: de kleur van de letters noemen terwijl het woord ‘oranje’ is.
Kortsluiting in het brein: de kleur van de letters noemen terwijl het woord ‘oranje’ is.

Piekeren

De deelnemers gaan met een aantal spelletjes aan de slag en ervaren hoe moeilijk het is om dingen tegelijk te doen. Op die manier ervaar je eigenlijk het het is als er veel van de cognitieve capaciteit in beslag genomen wordt dor het denken en piekeren over schulden. En dat terwijl arme mensen meer beslissingen moeten nemen dan rijke mensen.

Gea Schonewille (Nibud): ‘Zelfs gewoontegedrag is te veranderen.’
Gea Schonewille (Nibud): ‘Zelfs gewoontegedrag is te veranderen.’

Gewoontegedrag

Het goede nieuws is wel dat mensen het kunnen leren. Om hun gedrag aan te passen. Om gewoontegedrag kritisch tegen het licht te houden. Hoe? De overheid kan hier een belangrijke rol in spelen: door eenvoudigere regels te maken, door minder drempels op te werpen, door mensen te helpen duidelijke doelen te stellen, door ze regelmatig herinneringen en uitnodigingen te sturen voor trainingen en bijeenkomsten en door het aanbieden van default-opties (denk aan de donordiscussie). Dus: ‘U wordt dan en dan verwacht. Als u niet kunt, wilt u dat dan laten weten’ in plaats van: ‘Wilt u laten weten of u aanwezig bent bij de training financiële zelfredzaamheid’.

Milou van der Werf, onderzoeker bij het Nibud
Milou van der Werf, onderzoeker bij het Nibud

Presentatie workshop Irrationeel gedrag in de praktijk

Download deze bijlage

Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Arjan Beune en Daniëlle van Assen

Naar structurele financiële zelfredzaamheid

Arjan Beune, adjunct-directeur van Stichting Lezen & Schrijven, en Daniëlle van Assen, consulent educatie Afdeling Werk & Inkomen bij de gemeente Zwolle, zetten het licht op laaggeletterdheid. Er zijn in ons land 2,5 miljoen mensen die niet goed genoeg kunnen lezen, schrijven of rekenen. Zij komen hierdoor vaak in de problemen en het belet hen te participeren. Het is niet zo dat deze mensen per definitie digibeet zijn, maar dat komt ook vaak voor.

Arjan Beune (Lezen & Schrijven): ‘Als je er niet op let, bestaat laaggeletterdheid niet.’
Arjan Beune (Lezen & Schrijven): ‘Als je er niet op let, bestaat laaggeletterdheid niet.’

Beperking

De groep laaggeletterden is oververtegenwoordigd in de schuldhulpverlening, blijkt uit onderzoek (pdf, 2,1MB). Hun beperking dwingt gemeenten zich af te vragen hoe ze deze mensen van dienst kan zijn. Hoe ga je als gemeente of als kredietbank met deze doelgroep om? Hoe communiceer je met deze mensen? Hoe zorg je dat deze mensen hun weg vinden, dat ze weten wat er van ze verlangd wordt en vooral: dat ze uit de problemen komen?

Bron: Stichting Lezen & Schrijven: Rapport 'Over de relatie tussen laaggeletterdheid en armoede' (pdf, 2,1MB)

Aan de slag

In groepjes gaan de deelnemers aan de slag om de dilemma’s in beleid en uitvoering op een rij te zetten. En om oplossingen te bedenken, uiteraard. Een cursus ‘Wat is laaggeletterdheid?’ bijvoorbeeld, voor beleidsmedewerkers en hulpverleners. Of een taaltoets bij de intake. Samenwerken met scholen en andere onderwijsinstellingen. Eenvoudigere en eenduidigere brieven schrijven. Of andere communicatiemiddelen inzetten (sms, whatsapp).

Deelnemers aan de workshop zoeken samen naar mogelijkheden om laaggeletterden beter van dienst te zijn.
Deelnemers aan de workshop zoeken samen naar mogelijkheden om laaggeletterden beter van dienst te zijn.

Meesters in verbergen

De gemeente Zwolle heeft de afgelopen jaren samen met Stichting Lezen & Schrijven veel gedaan om laaggeletterdheid op te sporen en tegen te gaan. “Mensen zijn een meester in het verbergen van laaggeletterdheid”, weet Daniëlle van Assen. “Signalering vraagt dus extra aandacht.”

Taalmeter

Zwolle zet de Taalmeter van Stichting Lezen & Schrijven in om de taalvaardigheid van mensen te toetsen. Het screenings- en meetinstrument is een vast onderdeel het werkproces van de afdeling Werk, Re-integratie en Arbeidsontwikkeling: wie een uitkering aanvraagt en lager is opgeleid dan mbo-3 niveau moet deze online test afleggen. Als er aanwijzingen zijn voor een taalachterstand, zijn er twee opties.

Daniëlle van Assen (Zwolle): ‘Mensen zijn een meester in het verbergen van laaggeletterdheid’
Daniëlle van Assen (Zwolle): ‘Mensen zijn een meester in het verbergen van laaggeletterdheid’

WEB-gelden

Mensen die goede kansen hebben op de arbeidsmarkt biedt Zwolle een formeel taaltraject bij het roc aan. Dat betaalt de gemeente uit de WEB-gelden (Wet Educatie Beroepsonderwijs). De deelnemers gaan dan een jaar lang twee keer per week naar school – en korter als ze het vereiste niveau eerder hebben gehaald.

Taalpunt

De andere groep verwijst de gemeente door naar het Taalpunt, waar zij met vrijwilligers en docenten kunnen werken aan hun taalvaardigheid. Er zijn zogenoemde Taalpunten opgericht, die vrijwilligers opleiden en aan een laaggeletterde burger koppelt. Ook is er een cursus Digisterker ontwikkeld om mensen te helpen in de digitale communicatie met de overheid.

Meer informatie over wat in jouw gemeente mogelijk is? Kijk dan op de website www.taalvoorhetleven.nl.

Afbeelding van artikel over laaggeletterdheid in SprankLees verder in Sprank

Sprank gaat uitgebreid in op de relatie tussen laaggeletterdheid en schuldhulpverlening. Ook de Zwolse aanpak en de relatie met de Wet Taaleis komen aan bod.

Download het artikel Laaggeletterdheid en gemeenten: ‘Als je er niet op let, bestaat het niet’ (pdf, 764KB)

Presentatie workshop Naar structurele financiële zelfredzaamheid

Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Jetta Klijnsma

Eigenwaarde - een hart onder de riem

Rond de klok van half vier arriveert – zoals gehoopt - staatssecretaris Jetta Klijnsma. Zij is inmiddels een vertrouwde gast op dit congres. Het onderwerp armoede en schulden gaat haar aan het hart, vertelt Klijnsma, zeker als er kinderen bij betrokken zijn. Ze komt deze middag dan ook graag naar Utrecht om de schuldhulpverleningsprofessionals een hart onder de riem te steken. Klijnsma vraagt om aandacht voor vier punten.

Staatssecretaris Jetta Klijnsma: ‘Mensen met schulden krijgen een enorme opdoffer.’
Staatssecretaris Jetta Klijnsma: ‘Mensen met schulden krijgen een enorme opdoffer.’

Moratorium

Allereerst de psychische gesteldheid van schuldenaren. ‘Deze mensen krijgen een enorme opdoffer als ze in de schulden komen’. Het moratorium waar Klijnsma zich al tijden sterk voor maakt, zit er aan te komen. De rustpauze moet deze mensen helpen even op verhaal te komen voordat ze aan een intensief traject beginnen. Tegelijkertijd is het moratorium ingrijpend voor schuldeisers, stelt Klijnsma heel nadrukkelijk, dus het mag niet te pas en te onpas ingezet worden.

Brede toegang voor iedere burger

Tweede belangrijk punt dat de staatssecretaris aanstipt: de brede toegang tot de schuldhulpverlening. De deur mag ‘nooit dichtgegooid’ worden voor bepaalde groepen. Strijdbaar: “Zeg dit dus tegen uw college van B&W als u dit opgedragen wordt!”

Rijksincassobureau

Derde punt is het Rijksincassobureau. Die moet de communicatie richting burgers verbeteren en voorkomen dat overheidsinstanties over elkaar heen buitelen om schulden te innen. , en dat is een belangrijke stap om problematische schulden tegen te gaan. Belangrijk volgens Klijnsma maar er is nog een lange weg te gaan. “Zelfs bij Financiën en Justitie komen ze in beweging”, merkt de staatssecretaris. “Maar het gaat langzaam. Dus vraag ik u: help me en hou ze de komende jaren bij de les!”

Eenvoudige beslagvrije voet

En tot slot: de vereenvoudiging van de beslagvrije voet. Die zit er aan te komen. “Het is een complexe wetswijziging, maar als het even meezit lukt dit nog voor het einde van de regeerperiode”, verwacht Klijnsma.

Schulden gaat haar aan het hart, vertelt Klijnsma. Zeker als er kinderen bij betrokken zijn.
Schulden gaat haar aan het hart, vertelt Klijnsma. Zeker als er kinderen bij betrokken zijn.
Verslag Jaarcongres Schulden en Armoede 2016

Jan Bonne Veldhuizen

Dagsluiting – over aandacht en waarde

Het laatste woord van deze dag is voor Jan Bonne Veldhuizen. De dominee en schuldhulpmaatje raakt met de one-liner 'de mooiste vorm van liefde is aandacht' meteen een gevoelige snaar: De rest van zijn verhaal gaat er vervolgens in als de spreekwoordelijke preek in een ouderling.

Jan Bonne Veldhuizen: ‘De waarde van een mens zit ‘m niet in de dikte van diens portemonnee.’
Jan Bonne Veldhuizen: ‘De waarde van een mens zit ‘m niet in de dikte van diens portemonnee.’

In een vlammend betoog drukt Veldhuizen het publiek nogmaals op het hart om zorgvuldig met deze kwetsbare groep om te gaan. Om ze te helpen. Om ze hun gevoel van eigenwaarde te laten behouden of terug te geven. Om ze uiteindelijk weer zelfredzaam te maken, iets wat de eigenwaarde ook weer vergroot. "De waarde van een mens zit ‘m niet in de dikte van diens portemonnee".

Slak en Haas

De voormalige IT-manager bij de Amerikaanse multinational gooide het in 2009 over een andere boeg. Hij zei zijn baan op om zich – onbezoldigd – te in te zetten voor de samenleving: als voorganger van een christelijke gemeente, voorzitter van het Diaconaal Platform Enschede en als coördinator van Schuldhulpmaatje Enschede met 35 vrijwilligers waarvan hij er zelf ook een is.

De waarde van een mens zit ‘m niet in de dikte van diens portemonnee.

Aan de hand van zijn eigen versie van het verhaal van Slak en Haas laat Veldhuizen zien dat professionele schulddienstverleners en vrijwillige hulpverleners samen meer kunnen betekenen. Ieder heeft een  eigen rol en kwaliteiten. De professional de vakkennis, de vrijwilliger mogelijkheid om iemand aandacht te geven en bij te staan. “Samenwerken betekent: gebruik maken van elkaars kwaliteiten. Dat vraagt van de overheid dat die zelf participeert”, vindt Veldhuizen.

Colofon

Organisatie

Het Jaarcongres Schulden en Armoede 2016 is een initiatief van Divosa en HOEZO! Congresorganisatie

Divosa

Koningin Wilhelminalaan 5 | 3527 LA  Utrecht
Postbus 2758 | 3500 GT Utrecht
T  030 - 233 23 37
E  info@divosa.nl
www.divosa.nl

HOEZO! Congresorganisatie

Herenweg 180 | 2101 MV  Heemstede
Postbus 3300 | 2001 DH Haarlem
T  023 - 555 27 20
E  info@hoe-zo.nl
www.hoe-zo.nl

Organisatoren

Hidde Brink (Divosa)
Kiki van Oeffelen (HOEZO! Congresorganisatie)

Tekstredactie

Sander Peters
Jos Stuart (Divosa)

Fotografie

Jos Stuart (Divosa)

Contentmanagement

Saskia Schrijver (Divosa)

Versie

22 september 2016