Verslag Congres Schulden & Armoede

Deze publicatie printen Downloaden als pdf

Verslag Congres Schulden & Armoede

Eigen schuld?

Is het alleen je eigen schuld als je schulden maakt of wordt dat in de hand gewerkt door systeemproblemen bij de overheid? En wie zit er dan op de blaren? Dat is niet alleen degene met schulden, maar ook de gemeente die de kosten van het beschermingsbewind draagt. Het is dus een gedeeld belang om schulden beter op te lossen: sneller, persoonlijker, minder ingewikkeld en met een realistische kijk op zelfredzaamheid. Schulden voorkomen is natuurlijk nog beter.

Divosa congres Schulden & Armoede
Is het alleen je eigen schuld als je schulden maakt of wordt dat in de hand gewerkt door systeemproblemen bij de overheid? Dat is één van de vragen die het congres probeert te beantwoorden.

Allerlei sectoren die betrokken zijn bij schulden en armoede zijn vertegenwoordigd bij het jaarcongres in De Eenhoorn in Amersfoort: gemeenten, cliënten, wetenschappers, schuldhulpverleners, maatschappelijk werk en bewindvoerders. Maar Divosa-voorzitter Erik Dannenberg mist nog een sector: de geestelijke gezondheidszorg. Terwijl toch net bekend is geworden dat 31% van mensen in de bijstand psychische problemen heeft. Dat moet volgend jaar anders.

Het kan jou ook overkomen

1 op de 5 huishoudens heeft te maken met problematische schulden, dat kunnen geen incidenten meer zijn. De groei van de schuldenproblematiek lijkt wat af te zwakken, maar er zijn meer mensen die door te hoge vaste lasten en andere kosten niet rondkomen of net quitte spelen. Er zijn ook steeds meer mensen die geen gebruik maken van schulddienstverlening.

Voor zover de aanwezigen denken dat geldproblemen hen niet kunnen overkomen met hun goede opleiding of baan helpt Erik Dannenberg ze uit de droom. Hij vertelt het verhaal over hoe hij zelf schulden maakte. Veel was daar niet voor nodig: een auto die er eerder mee ophield dan de lening en een terugvordering van studiefinanciering toen het geld net op was na een verhuizing. Hij kwam er bovenop, maar hij ontmoette later veel anderen die er nooit meer uitkwamen.

Ongelofelijk dat er bedrijven zijn die mensen doelbewust stimuleren schulden te maken omdat de rente onderdeel is van hun verdien model. En dan ook nog in de positie zijn om een vrijwillige schuldregeling te blokkeren.

Erik Dannenberg

Pech, fout of een beetje stout?

Of mensen nu pech hebben, een fout hebben gemaakt of stout zijn geweest, je moet ze altijd bestaanszekerheid en perspectief bieden. Als ze door het ijs zakken, help je ze. En je laat niet los bij een kleine terugval. Op dit congres gaat het over kennis en de laatste ontwikkelingen rond schulden en armoede en over manieren om te werken aan een infrastructuur van redzaamheid.

Verslag Congres Schulden & Armoede

Will Tiemeijer

Weten leidt niet altijd tot doen

Als je weet wat je moet doen bij geldproblemen en je doet het niet, is dat dan altijd onwil? Een recent rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) laat zien dat niet iedereen evenveel vermogen heeft om te doen wat noodzakelijk is. WRR-onderzoeker Will Tiemeijer leidt ons door de hoofdpunten en aanbevelingen voor beleid en uitvoering.

Divosa congres Schulden & Armoede
'Bij geldproblemen worden we allemaal vatbaar voor processen waardoor we gekke dingen gaan doen.' Will Tiemeijer legt uit waarom het ondewerp ons allemaal aangaat.

Wat moet je vandaag de dag kunnen en kennen om je te redden en (financiële) problemen op te lossen? Er is veel aandacht voor de cognitieve kant en dat de een daar beter in is dan de ander: informatie afwegen en een plan maken. Tot nu toe is het kunnen of doenvermogen onderbelicht gebleven. Als je een plan hebt gemaakt moet je ook nog in actie komen, met tegenslagen kunnen omgaan en volhouden. Wetgeving en de uitvoering gaan ervan uit dat iedereen dat kan. Is dat wel terecht?

Zelfcontrole is belangrijker dan opleiding

De WRR bracht op basis van de psychologische literatuur in kaart welk persoonlijkheidskenmerken bijdragen aan doenvermogen. Dat zijn temperament (ga je eropaf of ben je vermijdend), zelfcontrole en je overtuigingen (ben je een optimist of pessimist). Zelfcontrole is hiervan het belangrijkst om je over blokkades heen te zetten om te doen wat nodig is. Uit een onderzoek onder duizend Nederlanders bleek dat het effect van zelfcontrole op financiële problemen en betaalachterstanden even groot is dat van opleiding en zelfs groter dan dat van inkomen.

Wilskracht is nauwelijks te trainen …

Zelfcontrole heeft een erfelijke component; het wordt voor 40% bepaald door de genen en voor 60% door omgeving, vooral de vroege opvoeding. Je kunt je zelfcontrole als volwassene nauwelijks vergroten, er alleen beter mee omgaan met trucjes en hulpmiddelen. Mensen in schulden vragen niet voor niets aan hulpverleners of ze hun stok achter de deur willen zijn.

… maar makkelijk te ondermijnen

Zelfcontrole kan wel verminderen door omstandigheden. De grootste boosdoener daarbij is stress, maar ook cognitieve belasting, negatieve gevoelens en slaapgebrek ondergraven wilskracht. Over het effect van eerdere zelfcontrole is wat twijfel. Lang werd gedacht dat het als een spier is die moe wordt als je steeds impulsen moet beheersen. De inschatting van Tiemeijer op basis alle onderzoeken is dat zelfcontrole inderdaad uitgeput raakt, maar dat het effect misschien wel minder sterk is dan eerder aangenomen.

De politiek moet minder over zelfredzaamheid toeteren, dat zorgt voor een nieuwe tweedeling. Laten we een infrastructuur maken die mensen redzaam maakt.

Dick van Manen, Stadring 51

Het gaat ons allemaal aan

Tiemeijer haalt ook een Amerikaans onderzoek aan waaruit blijkt dat lage inkomens nog los van acute geldproblemen meer te maken hebben met negatieve gevoelens, die op hun beurt weer zelfcontrole ondergraven. Lage inkomens hebben ook meer last van slapeloosheid. Dit betekent ook dat we bij geldproblemen allemaal vatbaar worden voor processen waardoor we gekke dingen gaan doen. Het gaat ons allemaal aan.

Kleine fouten moeten kleine gevolgen hebben

Wat betekenen deze inzichten voor beleid en uitvoering? Op het gebied van schulden adviseerde de WRR eerder al te werken aan een beter keuze-architectuur (nudging), vroegsignalering van schulden en niet blind invorderen, maar onderscheid maken tussen niet willen en niet kunnen. Algemener gezegd raadt de WRR nu  aan het idee te laten varen van de modelburger die het goede doet zodra je vertelt hoe het zit (rationalistisch perspectief). Onderken dat mensen toch op het ijs kunnen gaan lopen (realistisch perspectief). Beleid moet daarom robuust zijn zodat mensen bij een klein foutje niet direct in de problemen komen. Dat betekent dat de uitvoering, persoonlijke en proportioneler moeten zijn en rekening houden met menselijk tekorten.

Ook bij de overheid is meten niet direct doen

Uit de zaal komt de vraag of de overheid met deze kennis de Participatiewet en het grote beroep op zelfredzaamheid gaat aanpassen. Tiemeijer antwoordt dat je in Den Haag niet met één rapport iets voor elkaar krijgt, daar gaat 5 tot 10 jaar overheen. De WRR zal de boodschap in elk geval blijven uitdragen. Hij heeft opgevangen dat er met welwillendheid naar het rapport wordt gekeken en dat veel departementen uit eigen beweging meeschrijven aan de kabinetsreactie die dit najaar te verwachten is. Dat is positief.

Verslag Congres Schulden & Armoede

Tamara Madern

Mobility Mentoring: dienstverlening voor gestreste klanten

Tamara Madern, lector Schuldpreventie en Vroegsignalering Hogeschool Utrecht, neemt het stokje over van Will Tiemeijer. Als we weten welke factoren mensen minder zelfredzaam maken, hoe kunnen we daar dan rekening mee houden bij onze aanpak van armoede en schulden? Waarom nemen armen domme beslissingen en hoe kan Mobility Mentoring helpen om perspectief te bieden?

Divosa congres Schulden & Armoede
Geldzorgen geven stress. En stress stimuleert kortetermijndenken en ondermijnt je geloof dat je iets aan je situatie kunt doen, legt Tamara Madern uit. 

Geldzorgen geven stress, en dat gaat ten koste van je lichamelijke en geestelijke gezondheid en IQ. Het stimuleert kortetermijndenken en ondermijnt je geloof dat je iets aan je situatie kunt doen. Door stress gaat het snelle denken van het limbisch systeem overheersen en werkt het langzame systeem van de prefrontale cortex met denk- en bijstuurfuncties nauwelijks meer. Dat heeft gevolgen voor je gedrag: stress maakt mensen impulsiever en emotioneler, ze raken het overzicht kwijt, leven bij de dag en kunnen goede voornemens lastiger omzetten in actie. Een voorbeeld van het effect van acute stress is dat je als je je sleutels kwijt bent als een kip zonder kop gaat rondrennen, in plaats van rustig bedenken waar ze zouden kunnen zijn.

Positief communiceren met klanten

Om mensen met geldzorgen te helpen, moet je een aanpak kiezen die rekening houdt met het gedrag dat wordt veroorzaakt door stress en schaarste. Mobility Mentoring is zo’n aanpak die in op basis van wetenschappelijke inzichten in Boston is ingevoerd en nog steeds wordt doorontwikkeld. Het is gebaseerd op drie dienstverleningsprincipes: stress verminderen, en cognitieve belasting verminderen en executieve functies versterken (bijvoorbeeld een plan B maken). De andere twee pijlers zijn mentoring, een positieve manier van communiceren met klanten, en een set instrumenten zoals doel-actieplannen. Mobility Mentoring blijkt in Amerika effectief: meer mensen houden zich aan een budget of krijgen een baan of opleiding.

Stress is te verminderen of voorkomen doordat professionals op een empathische manier omgaan met mensen. Dat lijkt logisch, maar als je heel lang met lastige klanten hebt gewerkt kun je iedereen als lastig gaan benaderen.

Tamara Madern, Hogeschool Utrecht

Die klanten die nooit doen wat ik zeg

Stress is te verminderen of voorkomen doordat professionals op een empathische manier omgaan met mensen. Dat lijkt logisch, maar als je heel lang met lastige klanten hebt gewerkt kun je iedereen als lastig gaan benaderen. Die halvegare die nooit doet wat ik zeg. Ook een prikkelarme, prettige omgeving (geen strenge bewakers) en vriendelijke foto’s in folders helpen. Net als het mensen makkelijker maken om hun plan uit te voeren (geen sancties op uitval, goede bereikbaarheid) en zorgen voor hulpmiddelen als reminders, checklists en stappenplannen die de cognitieve belasting verminderen.

Wat is er belastend voor klanten in onze dienstverlening?

In Alphen aan den Rijn is een pilot waarin wordt onderzocht wat er in Nederland bruikbaar is. Gemeenten kunnen zich door Mobility Mentoring laten inspireren om losse elementen over te nemen, hun dienstverlening te herontwerpen of zelfs de hele aanpak adopteren. Dat vraagt om strategische keuzes: is ons beleidsdoel mensen uit de schuld of uitkering helpen of begeleiden naar een situatie met bestaanszekerheid waarbij ze hun vaste lasten kunnen betalen? Wat vraagt het van onze mensen, hoe moeten we onze processen inrichten? Welke middelen zetten we in? Tamara Madern raadt aan om te beginnen eens goed te kijken wat nu belastend is voor klanten en daar iets aan te doen. Dan kun je mensen veel beter een helpende hand bieden.

Verslag Congres Schulden & Armoede

Satcha Maduro Valies

Schulden, schaamte en schaarste

Dan is het woord aan een ervaringsdeskundige. Satcha Maduro Valies helpt nu mensen met betalingsachterstanden, maar stond ooit in hun schoenen. Omdat er mensen in haar geloofden, klom ze uit het dal.

Divosa congres Schulden & Armoede
Satcha Maduro Valies moest eerst de bodem raken. Pas toen was ze de schaamte voorbij en besloot ze hulp te vragen.

‘Was het mijn eigen schuld dat ik schulden maakte? In elk geval mijn eigen verantwoordelijkheid. De dikke bult was er ook: de schaamte en kleinering: van de telefoongesprekken met incassobureaus en DWI.’ Maduro Valies is opgeleid als maatschappelijke werker en genoot van haar werk als hulpverlener en haar hobby zingen. Maar door een zware zorgtaak voor haar meervoudig gehandicapte dochter kreeg ze emotionele en psychische tekorten. ‘Door de stress en slaapgebrek raakte ik het overzicht over mijn financiën kwijt. Ik werd bang om post open te maken. Nog meer rekeningen.’ Uiteindelijk kreeg ze een zware burn-out en depressie. Ze kon niet meer voor haar dochter zorgen. De huisarts verwees haar door naar een therapeut. Na anderhalf jaar herstelde ze.

‘Armoede zit in je hoofd. Als de mensen om je heen het eruit kunnen halen, kun je bereiken wat je wil.’

Satcha Maduro Valies, ervaringsdeskundige

Uit het dal

Wat hielp om weer kracht en perspectief te krijgen? Ze moest eerst de bodem raken. Pas toen was ze de schaamte voorbij en besloot ze hulp te vragen. Toen ze aan de mensen om haar heen vertelde wat er aan de hand was, bleven ze in haar geloven. Schuldhulpverlener Susan van Doras vroeg niet waarom ze de Wehkamplening had genomen of waarom ze niet eerder aan de bel had getrokken. Ze wees niet met een vingertje, maar ging samen met haar naar een oplossing kijken. ‘En toen ik zei dat ik graag weer wilde werken vroeg ze: Waarom solliciteer je niet bij ons? Ik viel bijna van de bank! Ook een intensief beweegprogramma hielp, met positieve hormonen die de effecten van schaarste naar de achtgrond drongen.’

Armoede zit in je hoofd

Nu gaat het weer goed met Maduro Valies en helpt ze anderen met betalingsachterstanden. Ze behandelt cliënten op de manier waarop ze zelf is behandeld: door in ze te geloven. ‘Armoede zit in je hoofd. Als de mensen om je heen het eruit kunnen halen, kun je bereiken wat je wil.’

Verslag Congres Schulden & Armoede

Preview filmdocumentaire

Vergeef me mijn schulden

Na het verhaal van Satcha Maduro Valies geeft ook de preview ‘Vergeef me mijn schulden’ een inkijkje in de wereld van mensen met schulden.

Still documentaire Vergeef me mijn schulden
De documentaire ‘Vergeef me mijn schulden’ vertelt het verhaal van verschillende mensen met hoge schulden - vaak tienduizenden en in sommige gevallen zelfs miljoenen euro’s.

Voor deze documentaire filmde regisseur Ingeborg Jansen bij zittingen waar rechters toetsen of mensen in aanmerking komen voor deze schuldsanering. De weerstand die een belerende houding van de rechter oproept is overduidelijk.

De filmdocumentaire wordt 25 september uitgezonden op NPO2. 

Verslag Congres Schulden & Armoede

Politiek Café: Politici over de rol van het Rijk

​Gemeenten lopen aan tegen zaken die rijksoverheid bepaalt of die niet goed zijn geregeld in het stelsel. Daarom is het goed om af en toe in debat te gaan met landelijke politici. In dit geval discussieert Erik Dannenberg met Kamerleden René Peters (CDA), Jasper van Dijk (SP) en Linda Voortman (GroenLinks).

Divosa congres Schulden & Armoede
Erik Dannenberg in gesprek met kamerleden René Peters (CDA), Jasper van Dijk (SP) en Linda Voortman (GroenLinks). Zij vinden dat gemeenten maatregelen van de Participatiewet naast zich neer moeten kunnen leggen.

De regels moeten het doel dienen

De Kamerleden vinden dat gemeenten maatregelen van de Participatiewet naast zich neer moeten leggen als ze evident disfunctioneel zijn en een integrale oplossing in de weg staan. Peters: ‘Ik ben blij als mensen ongehoorzaam zijn.’ Voortman voegt daar aan toe dat de integrale aanpak juist het idee achter de Participatiewet was. Dan kan Den Haag niet zeggen dat regels regels zijn, dat je iemand uit huis moet zetten waardoor de problemen groter worden.

Ruimte voor het oordeel van de gemeente

Voortman vindt dat er steeds meer wantrouwen in de Participatiewet is gekomen, terwijl de meeste mensen maar wat graag uit de schulden of bijstand willen. De wet verplicht gemeenten die dat niet willen maatregelen op te leggen. Bij de Wmo en jeugdzorg is er wel brede solidariteit. Het Rijk moet gemeenten volgens haar meer vertrouwen geven om hun oordeel te vormen: dit is opzet, maar dit niet. Dannenberg bepleit om bij dit brede maatschappelijke vraagstuk stereotypen los te laten. Peters is vooral pragmatisch: ‘Het verschil is niet of je links of rechts bent, maar of je het probleem oplost of niet. Ik ben voor een oplossing bieden.’

Er is steeds meer wantrouwen in de Participatiewet gekomen, terwijl de meeste mensen maar wat graag uit de schulden of bijstand willen.

Linda Voortman, GroenLinks

Weg met de versnippering

Van Dijk vertelt dat in de Kamer op 21 juni al gedebatteerd is over het toeslagencircus. ‘Ook René Peters heeft daar verwachtingen gecreëerd.’ Peters zegt nog niets te kunnen vertellen over de plannen in het regeringsakkoord. Waarom is het eigenlijk zo ingewikkeld geworden? Volgens hem maken overheden het zo moeilijk omdat ze vooral rechtmatig willen zijn, een goed rapportcijfer van de Rekenkamer krijgen. Voor iedere regel gaan we iets opschrijven. Voortman pleit voor meer synergie bij overheidsinstanties, bijvoorbeeld volgens het Zweedse model waar alle schulden van de overheid in een hand liggen. CZ verdient volgens haar een groot compliment omdat de zorgverzekeraar een pilot doet om aanspreekpunt te zijn voor alle schulden van hun cliënten. Erik Dannenberg is ook blij dat deze verzekeraar een stap naar voren doet, terwijl andere juist een stap naar achteren zetten.

Verslag Congres Schulden & Armoede

Politiek Café: De zaal reageert op stellingen

De Kamerleden zijn het op de meeste punten met elkaar eens. In het tweede deel van het debat mag de zaal ook een mening geven aan de hand van stellingen.

Divosa congres Schulden & Armoede
Na de kamerleden zijn de congresdeelnemers aan de beurt om hun mening te geven.

Ideaal voor de calculerende burger

Stelling 1. Het stelsel rondom inkomen en schuldhulpverlening is te ingewikkeld. Uitslag: 98% 2% oneens

Erik Dannenberg heeft wel een verklaring voor de 2% die het systeem niet te ingewikkeld vindt: een kleine groep weet de regels naar zijn hand te zetten. Voor deze calculerende burgers is het systeem ideaal, maar voor de rest te complex. Een van de oorzaken van de complexiteit is dat privacyregels het moeilijk maken om burgers een overzicht te geven van alle schulden bij de overheid. Is dat terecht? Peters: ‘Ik ben daar zelf rekkelijk in: als het helpt moet je het doen maar ik weet dat daar ook in mijn fractie verschillend over wordt gedacht.’

Boete op boete zonder oog voor iemands situatie

Stelling 2. Het Rijk moet sneller actie ondernemen om haar rol als grootste schuldeiser te veranderen. Uitslag: 99% 1% oneens

Volgens Van Dijk moet de overheid als grootste boosdoener verstandiger opereren en niet allerlei rekeningen en toeslagen los van elkaar op burger loslaten ‘Het is gênant dat de overheid zo’n hard incassoregime hanteert. Boete op boete stapelen zonder oog voor de situatie van de burger. Kijk eerst altijd of een betalingsregeling mogelijk is voordat je een incassotraject start. Helemaal erg vindt hij de handel in schulden aan buitenlandse bedrijfjes. Die zou aan banden gelegd moeten worden. Voortman voegt daar aan toe dat het Rijk besluiten heeft genomen die schulden in de hand werken, zoals burgers hun eigen zorgpremie laten betalen. ‘En als je je premie niet kan betalen is de oplossing dat je meer moet betalen.’

Het is gênant dat de overheid zo’n hard incassoregime hanteert. Boete op boete stapelen zonder oog voor de situatie van de burger.

Jasper van Dijk, SP

Klassiek verdelingsvraagstuk

Stelling 3. De economie groeit weer, maar het aantal huishoudens dat langdurig van een laag inkomen moet rondkomen stijgt. Hoe valt dit met elkaar te rijmen?

Volgens Peter heeft de toenemende armoede te maken met problemen rond bijvoorbeeld onderwijs en afkomst. Meestal komen problemen tegelijk en dat geeft stress en maakt alleen maar erger. Van Dijk ziet het anders ‘We hebben te maken met een klassiek verdelingsvraagstuk. De SER zegt dat het besteedbaar inkomen aan de onderkant te laag is. Wij willen dat verhogen, ten koste van de hogere inkomen, net als Groenlinks.’ Voortman voegt daaraan toe dat er wel meer werk komt, maar wel werk met onzekere contracten. Er is volgens haar dus ook een rol weggelegd voor de politiek bij de regels rondom flexibel werk en ontslag.

Sturing op het veld

Stelling 4. Verschillende mensen verdienen hun geld met dienstverlening aan mensen in armoede of met schulden. Is dit niet juist een prikkel om het huidige systeem in stand te houden? Uitslag: 63% eens 41% oneens
 

Stelling 5. Hoe kunnen gemeenten gecompenseerd worden voor de alsmaar stijgende kosten voor beschermingsbewind?

Het zijn vast niet de gemeenten die voorstemmen, want die draaien op voor de hoge kosten van bewindvoering. Erik Dannenberg vraagt Voortman of het bespreekbaar is dat gemeenten meer sturing krijgen op de kwaliteit van het veld. Zij zou dat logisch vinden, want nu moeten ze er wel voor betalen, terwijl ze er niet over gaan. Peters kan niet zeggen of het volgende kabinet dit probleem gaat aanpakken.

Verslag Congres Schulden & Armoede

Dagsluiting door Pieter Barnhoorn

Verklein de kloof tussen wij en zij

Als uitsmijter van de dag zet Pieter Barnhoorn, huisarts, docent huisartsgeneeskunde en seksuoloog Universiteit Leiden, in een wervelende preek zelfredzaamheid bij het grofvuil.

Divosa congres Schulden & Armoede
De kloof tussen wij en zij helpt mensen niet, zegt Barnhoorn.

Barnhoorn noemt zelfredzaamheid een nieuw blind geloof buiten de kerk, een geur van hoger honing. Hij citeert de onlangs overleden theoloog Harry Kuiter die zei dat iemand die deelneemt aan de inrichting van de samenleving zijn standpunten moet ontdoen van het absolute dat met het geloof meekomt.

Een kloof tussen wij en zij

Leefstijl is ook zo’n dogma: 70% van ziekten wordt veroorzaakt door leefstijl. Dat wordt al snel: 70% kans dat je je ziekte zelf hebt veroorzaakt. Dat ondergraaft de solidariteit, want het slachtoffer wordt ook dader: eigen schuld, dikke bult. Er is natuurlijk ook wel een verband tussen gezondheid en leefstijl. Als jij een platte buik hebt waar je hard voor hebt getraind, wordt je daarin bevestigd. Mij lukt het ook, waarom de ander niet? Er ontstaat een kloof tussen wij en zij en dat helpt mensen niet.

Moeilijke koffie

Er is een nieuwe elite aan het ontstaan, de aspirational class. Je laat zien dat je erbij hoort door de juiste keuzes: een gerenommeerde universiteit, vergeten groentes, moeilijke koffie en marathons lopen. Op zich niets mis mee, maar de meritocratie is doorgeslagen. We moeten de kloof niet accepteren, maar verkleinen. Moedig voorwaarts!

Verslag Congres Schulden & Armoede

Tamara Madern

Mobility Mentoring toepassen in uw organisatie

In haar lezing eerder op de dag liet Tamara Madern al zien dat Mobility Mentoring kennis over de impact van losse persoonskenmerken op gedrag en samenvoegt in de praktijk. In deze workshop gaat ze dieper in op de vraag wat komt erbij komt kijken als je (delen van) die aanpak in je organisatie wilt invoeren.

Betutteling van mensen met geldproblemen leidt tot weerstand of passiviteit: zegt u maar wat ik moet doen. Kan het ook anders? Het idee achter Mobility Mentoring is dat hulpverleners klanten bij de hand nemen, maar wel een beroep doen op hun eigen kracht. Probeer het zelf, als het niet lukt helpen we, met technieken motiverende gespreksvoering. Heel belangrijk is om met klanten te bespreken wat het met ze doet dat ze in deze stressvolle situatie zitten. Mensen merken dat ze op een bepaalde manier reageren door hun situatie. Het idee dat ze dat kunnen veranderen geeft houvast.

Wat werkt in de Nederlandse context?

Niet alle onderdelen van de Amerikaanse aanpak zijn zomaar over te nemen: succesverhalen delen vinden we al snel borstklopperij en we zijn huiverig voor beloningen. In Alphen aan den Rijn loopt een pilot bij de centrale intake om te kijken hoe een Mobility Inspired aanpak in Nederland werkt. Ook elders in het land zijn experimenten, zoals in Haarlem en Amsterdam op het gebied van jeugd. Platform31 helpt gemeenten bij het creëren van draagvlak, de implementatie en het delen van de uitkomsten.

Wat, waar en hoe?

Steeds meer gemeenten vinden Mobility Mentoring een interessante aanpak. Er zijn al 100 organisaties die in Alphen aan den Rijn willen komen kijken. Tamara Madern benadrukt dat je wel goed moet nadenken over het wat waar en hoe, ook als je alleen losse elementen van de aanpak wil overnemen. Een paar overwegingen:

Je kunt wel klein beginnen (bijvoorbeeld alleen bij re-integratie), maar de hele organisatie moet het basisidee over de impact van stress begrijpen en omarmen. Ook moet er draagvlak zijn bij de politiek. Sommige middelen impliceren een integrale aanpak en werken beter bij gemeenten die de transitie naar generalistisch werken al hebben doorgemaakt. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Brug, een overzicht van de pijlers van financiële gezondheid waarop klanten samen met hulpverleners bijhouden waar ze staan. Alles hangt met alles samen: als iemand een baan is verloren vanwege de zorg voor een kind met astma-aanvallen, dan zal een nieuwe baan geen succes worden totdat het vochtprobleem in huis is aangepakt dat de astma veroorzaakt.

Als enige afdeling stress verlagen terwijl de rest van de organisatie zo veel mogelijk stress toevoegt? Dan ben je na een jaar zelf gestrest.

Tamara Madern

Hoe ver reiken je ambities? Als je mensen bestaanszekerheid wilt bieden kun je ze niet loslaten als ze een baan vinden. Je moet ze langer volgen. Iemand die net een baan heeft gevonden loopt tegen heel veel zaken aan: de armoedeval door extra kosten voor je werk of het wegvallen van toeslagen, kinderopvang regelen en wat als je kind ziek is? Heb je de juiste mensen in huis? Wat doe je met medewerkers die niet mee willen of kunnen veranderen?

Veranderen is moeilijk

Mobility Mentoring vraagt dus nogal wat van een organisatie en mensen. In Alphen aan den Rijn verminderde het draagvlak in de loop van het traject wat: als je tot de kern komt ga je in op wat mensen moeten veranderen, en veranderingsprocessen zijn moeilijk. De gemeente krijg mensen toch mee door medewerkers te betrekken bij alle stappen. En door de meest enthousiaste mensen voorop te laten lopen en hun successen te laten delen.

Zelf aan de slag

Aan het eind van de workshop gaan de deelnemers in drie groepen brainstormen over huidige knelpunten in de dienstverlening of over wat ze willen bereiken. Is er in een budgetcursus ruimte om te praten over wat stress met je doet? Of moet een klant snel met een formulier buitenstaan? Willen en kunnen we de dienstverlening toegankelijker maken? Door de levendige discussies komen ze er niet eens meer aan toe om zelf een doel-actieplan te maken.

Meer informatie over Mobility Mentoring is te vinden bij Platform31 en in de Handreiking Mobility Mentoring.

Verslag Congres Schulden & Armoede

Liesbeth Gerritsen en Jan van Beek

Vroegsignalering in de Gemeente Arnhem

Liever een medewerker van de gemeente aan de deur die je komt helpen met een beginnende betalingsachterstand, of vier deurwaarders als de schulden zijn opgelopen? Die keus is voor burgers niet zo moeilijk. Ook de gemeente Arnhem wil het al heel lang. Het project Vindplaats van schulden (VPS) maakt het nu mogelijk.

Een lange aanloop

Liesbeth Gerritsen (gemeente Arnhem) en Jan van Beek (BKR) vertellen over hoe hun organisaties bij dit project samen optrekken. De Arnhemse politiek vroeg al in 2011 om vroegsignalering en een outreachende benadering. Er is heel wat voorwerk nodig geweest om te zorgen voor bestuurlijk commitment en het bepalen van een werkwijze. Eind 2016 stonden de neuzen dezelfde kant op. De gemeente sloot een convenant met dataleveranciers: zorgverzekeraars, woningcorporaties, water-, energie- en gasleveranciers en de Gemeentelijke belastingdienst. Daarin staat dat ze een minimale set gegevens aanleveren over betalingsachterstanden. De BKR bewerkt - als stichting die een financieel gezonde wereld nastreeft – die gegevens namens de gemeente. Daarvoor sloten beide partijen een security-agreement en bewerker-verklaring. Een slagvaardige projectleider van de gemeente zorgde dat de eerste proeftuin van VPS op 1 april 2017 startte in 3 wijken.

Gedegen privacywaarborgen

Privacy is een belangrijke voorwaarde voor VPS. De gemeente mag de regie voeren omdat de data nodig zijn voor een goede uitvoering van de publiekrechtelijke taak schuldhulpverlening. De leveranciers mogen de data doorgeven op basis van de WBP en andere wet- en regelgeving. Op het gebied van corporaties is juridisch advies ingewonnen bij een corporatie in Zwolle (dat is ook beschikbaar voor andere gemeenten). De BKR houdt zich strikt aan algemene privacyprincipes waaronder proportionaliteit, data- en gebruiksminimalisatie (alleen de gemeente kan de gegevens bekijken) en informatiebeveiliging.

De kracht zit in de adempauze

De BKR zoekt in de data naar matches: huishoudens die binnen een maand bij 2 instanties een betalingsachterstand hebben. Omdat wijkteams merken dat mensen schuiven met schulden, leiden 2 signalen in opvolgende maanden ook tot een match. De gemeente krijg elke maand rapportage over de matches. Als de gemeente eropaf gaat zetten leveranciers hun incassotraject stop. De gemeente krijgt zo de ruimte om de schuldenaar te bezoeken en afspraken te maken. Deze adempauze is de grote kracht van het project. Daarvoor worden matches ook teruggekoppeld aan de dataleveranciers. Uitvoerder Rijnstad krijgt 4 weken de tijd voor plan van aanpak en geeft de resultaten door aan de leveranciers.

Iedereen wordt beter van vroegsignalering

Bij de eerste evaluatie bleek 80% van de bezoeken een geslaagde interventie op te leveren (een plan van aanpak of de constatering dat er geen plan nodig is). Ook is er soms bijvangst als er in het huishouden ook in andere domeinen problemen blijken te zijn. Dan zijn er korte lijnen met het wijkteam dat hulp kan bieden. De meeste mensen zijn positief: ze noemen het een goed initiatief (soms niet voor henzelf, maar wel voor anderen). Het lukt de medewerkers van  team Eropaf bijna altijd binnen te komen, ook omdat er in de wijkbladen al aandacht is besteed aan het project. De gemeente profiteert zelf ook van de aanpak door kosten van duurdere schulddienstverlening uit te sparen; de leveranciers hebben er baat bij dat de klant weer gaat betalen en klant blijft.

Hoe nu verder?

Eind september wordt de aanpak in heel Arnhem uitgerold. Het BKR wil VPS graag uitbouwen tot een landelijk systeem met alle grote dataleveranciers, waar andere gemeenten in kunnen prikken. Er zijn al gesprekken met het CAK en het  CJIB.

Verslag Congres Schulden & Armoede

Presentaties

Verslag Congres Schulden & Armoede

Foto-impressie

Congres Schulden & Armoede - foto-impressie
Klik op de foto-impressie om naar het album Flickr.com te gaan.